Storesyster står for plakaten, Per Sivle for diktet:

17. mai

So kom du då atter, du sæle dag,
du er no vår eigen, du!
Og alltid so kjem du med vår og song
og alltid med liv og tru.

Du stend der med lauvkrans, du fridomsbrud,
det lyser so friskt og klårt.
Og alt medan kransen inkje vert gul,
so veit me, at Noreg er vårt.

(frå Skaldemaal 1896, varsamt modernisert av meg.)

Sjå elles Alfred Fidjestøl om Sivles forfattarskap her.

Bringa di saman klemdest i redsle for brand og bål,
til veik for deg sjølv du skjemdest og vraka ditt tungemål.

Men om landarbeidaren er det mest kjende av Sandes agitasjonsdikt, er det ikkje det mest arge. Det er det «Krossen og slegga» som er, også dette frå samlinga Nye dikt i 1939. Jørgen Alisøy har komponert ein vakker, trist marsj til, ein melodi som gjer diktet til ein flott song.

Krossen og slegga

Du som til vinst for andre, forførd som eit blinda dyr,
lyt krøkt under krossen vandre i trældomens seige myr.
Du som all livsens lukke lyt nedtrødd i søyla sjå
og utan eingong å mukke let tuktarens vilje rå:

Ser du den jordgrå bylgje av duvande kross ved kross?
Eit villfare jammersfylgje, der kvar ein del av oss.
Ser du den nakne planken som tyngjer din bror i kne?
Og kjenner du reisingstanken som ligg i det tunge tre?

Trugande likt ei slegge ris det frå himmelrand:
Hammar og skaft har begge, og sjølv har du arm og hand!
Armods- og vanmaktsmerket med trældomens blodsegl på,
reis det for fridomsverket: Lyft krossen av herda og slå!

Det var ein flott kveld i Dølaheimen i Jostedalen laurdag. Fyrst folkemusikalsk sirkus med Rupeungane, så konsert med dei to yngste gruppene i Jostedal Rockeverkstad.

Her er det me brukte av låtar, songar og dansar i Sirkus Rupis:

Fyrste nummer – presentasjon
Toradar: «Steinhaugen, beinhaugen». Trad. 
Fele: «Postmannen», hamborgar frå Jostedalen.
Songdans: «Karusellen» («Jomfru, jomfru»). Nyare songdans.

Andre nummer – verdas sterkaste mann
Song: «Eg e sjauar eg». Lært av Kari Malmanger. Frå Berit Opheim, Voss.
Song: «Du Ola, du Ola». Lært av Else Marie Haugen. Etter Søvrina Haugen.
«Cowboydansen» til «Bucks polka».

Tredje nummer – dei ville jøstedalsgeitene
Song: «Har du sett noko te geitene mine?» Lært av Merete Aasen/Asbjørn Aasen.
Song: «Har du sitt noke te geitene mine?» Lært av Bergljot Snøtun, etter Fredrik Myge, Karmøy.
Song: «Har du loppe på deg?» Lært av Else Marie Haugen, etter Anna Dorthea Haugen.
Fele: «Diltespringar» av Vidar Underseth.
«Nisse-reinlender» til «Svinglendar» etter Nils Ormberg.

Fjerde nummer – klovnane La og Lo
Song: «Datt du ned du». Lært av Asbjørg Ormberg/Sigbjørg Sperle, trad. etter Hallvard Hesjevoll.
Klappdans til «Klappdans-låten».

Femte nummer – tryllekunstnarar
Song: «Å bukken var brokut». Norsk trad.
Regle: «Eg letta mi nepe». Lært av Eli Bjørhusdal, etter Kari Grov.
Polka til «Shetlandspolka».

Sekste nummer – akrobatar
Song: «Å huskanti halling». Lært av Eli Bjørhusdal, etter Elsa Grov.
Song: «Å uppe det sat eg». Lært av Asbjørg Ormberg/Sigbjørg Sperle, trad. etter Hallvard Hesjevoll.

Sjemde nummer – sluttparade og avslutning
Rekkjehalling til «Hei so dansa jenta mi».
Song: «Ut på vegom» av Ivar Aasen til halling frå Dvergmål, etter Brenno og Groven/«Vandringsvise» av Odd Nordstoga.

*

Eg litta [letta] mi nepe

Eg litta mi nepe so litt so titt
so stokk og stein so fiskabein.
Eg litta mi nepe so litt so titt
so stokk og stein so fiskabein.
Eg gjere meg ein garde rundt alle mine nepe
so høgt atte fuggelen kan ikkje fluge
so titt atte musi kan ikkje smuge.
Gale hane! Gøy hund!
Tig still so eg får sove ei liti stund.
Hysj, alle mine nepe!

*

Ut på vegom (Ivar Aasen)/Vandringsvise (Odd Nordstoga)

Ut på vegom er det gaman på ein solvarm sumardag
I ei taska stuvat saman ber eg all min ferdarhag
Eg skal ut i det fri, vera gauken i li
vera bjønnen som vaknar i bjønnehi
vera sol, vera regn
vera fuglen under sky
vera alt som denne dagen kan by.

April in Paris, chestnuts in blossom
Holiday tables under the trees
April in Paris, this is a feeling
No one can ever reprise

I never knew the charm of spring
Never met it face to face
I never new my heart could sing
Never missed a warm embrace

Till April in Paris
Whom can I run to
What have you done to my heart
What have you done to my heart

Men kven var det som spelte inn den der April på Alsmo?

April på Alsmo, turr og god asfalt
elvi i arbeid med snø og med is.
April på Alsmo, tempoet vågalt
våren er her med eit glis.

Eg visste ikkje nokonting
ikkje at eg skulle sjå
vår då eg kom ut frå ein sving
og at Alsmo flatt der låg

April på Alsmo
kven kan eg gå til?
Kva har du gjort med mi sjel?
Kva har du gjort med mi sjel?

Me tøysa litt med skibomsen, men me tøysa no òg med oss som føretrekkjer halltrening og inneidrott og vaflene i samfunnshuset. Til dømes i songen som vert sungen av damene i gymsalen:

Vinter og sne…
ein jostedøl suser av sted.
Han skal vere sprekast i Opp-og-ned
så han må trene so berra det!
Til Vangsen og Krundalen rundt han sviv
men kva då med ungar og bygdeliv?
Han er ikkje god i håve sitt
han burde komme hit!

Vinter og sne…
ja skibomsen likar visst det.
Dei kastar vekk livet i fjell og snø
i staden for å pule og fø!
Så brukar dei pengar på all slags drit;
på briller og hundar og dynafit.
Dei er ikkje gode i håve sitt
dei burde komme hit!

Vinter og sne…
det kan du få billig, me drit i det!
Me trenar i gymsalen dag og kveld
så kroppen vår blir sensuell!
Me sveittar no akkurat passeleg
og etterpå går me på vaffelkafé.
Ja alle dei som vil bli fit
må komme hit!

(Foto: Magne Kvalsøren)

Fleire store engelskspråklege damer. Emily Dickinson (1830-1886) fekk berre publisert nokre få av sine 1800 dikt medan ho levde. Ei fullstendig samling av dikta hennar vart ikkje gjeven ut før i 1950, då The Poems of Emily Dickinson vart publisert av Thomas H. Johnson. «Dear March, come in» (nr. 1320) kjem her i ein noko modernisert versjon.

Dear March, come in!
How glad I am!
I hoped for you before.
Put down your hat -
You must have walked -
How out of breath you are!

Dear March, how are you?
And the rest?
Did you leave nature well?
Oh March, come right upstairs with me,
I have so much to tell!

I got your Letter, and the bird’s;
The maples never knew
That you were coming – I declare,
how red their faces grew!
But March, forgive me -
And all those hills
You left for me to hue;
There was no purple suitable,
You took it all with you.

Who knocks? That April!
Lock the door!
I will not be pursued!
He stayed away a year, to call
When I am occupied.
But trifles look so trivial
As soon as you have come
That blame is just as dear as praise
And praise as mere as blame.

Bygdefeminisme for stemmerett

Camilla Collett. Aasta Hansteen. Gina Krog. Cecilie Thoresen. Randi Blehr. Kristine Bonnevie. Dette er kvinner som vert framstilte som pionerar i kampen for den norske kvinnerøysteretten, som vi feirar 100-årsjubileum for i år. I 1913 var Noreg det fjerde landet i verda som innførte røysterett for kvinner.

Smak på namna: Collett, Hansteen, Krog, Blehr. Dette er ikkje akkurat norske småbrukarar og arbeidarar. Det er namna til den øvre middelklassen og til borgarskapets døtrer. Historiebøkene fortel oss då òg at det var dei ugifte borgarskaps- og middelklassekvinnene i dei største byane som dreiv kvinnerøysterettskampen dei tre-fire tiåra før 1913. Ugifte kvinner måtte ha inntekt, og dermed òg utdanning og jobb. Dei arbeidde gjerne som lærarar og guvernanter og betalte såleis skatt som menn. Likevel hadde dei ikkje røysterett ved politiske val, fordi dei var kvinner.

Den norske kvinnekampen byrja for alvor i 1870-åra. Det skuldast sjølvsagt storpolitiske hendingar, men òg den britiske filosofen John Stuart Mills bok Om kvinnenes undertrykkelse. Boka kom ut i 1869 og vart raskt ein viktig vegvisar for kvinnestemmerettsaktivistar i heile Europa. 1869 var òg det året Nikka Vonen starta jenteskulen sin i Dale. Det var ein skule for borgarskapsjenter frå heile landet, jenter frå den norske eliten. Mange av elevane herfrå vart sjølve kjende skulefolk, lærarinner og skribentar, og vart såleis med i den urbane kvinnerørsla som aktivistar for kvinnerøysterett rundt hundreårsskiftet.

Men kva med alle andre norske kvinner? Dei som ikkje heitte Hansteen og Bonnevie, men Myklebust og Brendehaug? Dei som ikkje budde på Frogner i Kristiania, men i småbygder i Sogn og Fjordane? Kva med våre formødrer, var dei ikkje med i kampen for røysterett?

Nei, dei var ikkje det, om ein skal ein tru norske historiebøker. Men så skal ein ikkje alltid tru på bøkene. Lat oss no sjå på Nikka Vonen i Dale. Ho starta ein jenteskule som var oppsiktsvekkjande i si tid. Skulen var sterkt inspirert av grundtvigianske opplæringsprinsipp, altså den same ideologien som den norske folkehøgskulerørsla var forma etter.  Det var òg ei rørsle som verkeleg kom i siget på Nikka Vonen si tid. 30-40 slike skular vart skipa frå midt på 1860-talet til midt på 1870-talet. Som skuleideologi er grundtvigianismen kanskje mest kjend for ‘det levande ordet’, og som kritikk av pugg og autoritetstru. Mindre kjent er det at dei grundtvigianske skulane gav jenter tilgjenge og dreiv fellesundervisning med gutar og jenter mykje tidlegare enn alle andre vidaregåande skuleslag i Noreg. Like viktig var det at desse skulane underviste jentene i meir enn dei typiske jentefaga: Dei fekk lære rekning, lesing, skriving, historie og geografi.

Folkehøgskulane låg på dei norske bygdene. Norske bygdejenter fekk altså alt frå 1860-talet sjansen til å gå på skular som gav dei allmenndanning og kunnskap. Nikka Vonen hadde sjølv gått på skule i Davik. Det var ikkje ein folkehøgskule, men han skal ha vore svært påverka av grundtvigianismen. Kanskje tok Nikka Vonen med seg eit kvinnepolitisk medvit herfrå. Ho gjorde iallfall mykje som var utypisk for kvinner i samtida: Ho var fjellklatrar, ho var mellom dei fyrste i landet som publiserte tekstar på nynorsk og ho hadde eit stort nettverk av norske intellektuelle – både menn og kvinner.

Den grundtvigianske skuletradisjonen som Nikka Vonen var ein del av, ser ut til å ha vore kjernen i ein bygdefeministisk tradisjon i norsk historie. Det er ein tradisjon som diverre er underkommunisert og underforska, men som likevel var heilt sentral for innføringa av kvinnestemmeretten i 1913. På ei rekkje stader i Noreg, særleg rundt folkehøgskulane, men òg i andre bygder, vart det etablert sterke miljø og organisasjonar av bygdekvinner som kjempa for kvinnerøysterett rundt hundreårsskiftet. Desse miljøa hadde mykje å seie for opprettinga av Landskvinnestemmerettsforeningen (LKSF) i 1898, som var ein utbrytarorganisasjon frå Kvinnestemmerettsforeningen. Sistnemnde hadde lenge vore kritisert for å berre vere oppteken av urbane middelklassekvinner sin situasjon. Til slutt sprakk han.

Den nye organisasjonen bygde seg raskt opp til ei stor samanslutning av kvinner frå heile landet. Den største bragda til LKSF var i 1905, rett før den nasjonale folkerøystinga om oppløysing av unionen med Sverige. Unionsoppløysing var det brennande spørsmålet mellom alle på den tida, men kvinner fekk ikkje vere med på å røyste over saka. Dermed sette LKSF i gang ei storstila innsamling av kvinneunderskrifter mot union. På berre tre veker vart det samla inn nærare 300 000 kvinneunderskrifter frå heile landet – og det om sommaren, i slåtten, i eit tid med sein postgang og dårleg infrastruktur.

Norske kvinner over heile landet hadde vist dei unionskritiske venstrepolitikarane at dei tok politisk ansvar. «Kvinnenes folkeavstemming», som ho vart kalla, vart dermed det sterkaste argumentet for allmenn kvinnerøysterett etter 1905. Denne røystinga kom i stand fordi kvinnesak var vorte til bygdekvinnesak, og årets hundreårsjubileum kjem såleis som resultat av ei bygdefeministisk rørsle som hadde vakse seg sterk kring 1905. Det er altså ikkje berre røysterettskampen til kvinnene i det urbane borgarskapet vi feirar i dag, det er òg kampen til våre tidlegare sambygdingar i Fjordane og i Sogn.

Når ein sit i stova si og ser ut på dei finaste februardagane, får ein nesten lyst til å skrive like intenst metafysiske dikt som Anne Brontë. Ho var den yngste av dei berømte brontësystrene; fødd i 1820, og døydde berre 29 år gamal. Her kjem hennar «In memory of a happy day in February»:

Blessed be Thou for all the joy
My soul has felt today!
O let its memory stay with me
And never pass away!

I was alone, for those I loved
Were far away from me,
The sun shone on the withered grass,
The wind blew fresh and free.

Was it the smile of early spring
That made my bosom glow? «Twas sweet, but neither sun nor wind
Could raise my spirit so.

Was it some feeling of delight,
All vague and undefined?
No, ’twas a rapture deep and strong,
Expanding in the mind!

Was it a sanguine view of life
And all its transient bliss ­
A hope of bright prosperity?
O no, it was not this!

It was a glimpse of truth divine
Unto my spirit given
Illumined by a ray of light
That shone direct from heaven!

I felt there was a God on high
By whom all things were made.
I saw His wisdom and his power
In all his works displayed.

But most throughout the moral world
I saw his glory shine;
I saw His wisdom infinite,
His mercy all divine.

Deep secrets of his providence
In darkness long concealed
Unto the vision of my soul
Were graciously revealed.

But while I wondered and adored
His wisdom so divine,
I did not tremble at his power,
I felt that God was mine.

I knew that my Redeemer lived,
I did not fear to die;
Full sure that I should rise again
To immortality.

I longed to view that bliss divine
Which eye hath never seen,
Like Moses, I would see His face
Without the veil between.

Her er den lange versjonen:

HiSF vil styrke nynorsk i ny læreplan

HiSF 11.2.2013
Utdanningsdirektoratet har sendt framlegg til reviderte læreplanar på høyring. Høgskulen i Sogn og Fjordane leverte 11. februar eit kritisk høyringssvar til læreplanen i norsk. Statusen til nynorsk i opplæringa har stått sentralt i diskusjonane om den nye læreplanen. HiSF er ikkje nøgd med framlegget.

Vurderingsordningar for sidemål
Det har vore mest diskusjon om vurderingsordningane for sidemål. Utdanningsdirektoratet har lansert tre alternative «pakkeløysingar» for vurdering i hovudmål og sidemål. HiSF støttar alternativ 1, som svarer til dagens ordning. Det inneheld separate standpunktkarakter i sidemål både på ungdomssteget og på Vg1, Vg2 og Vg3 på studieførebuande utdanningsprogram, og separate eksamensdagar i sidemål og hovudmål etter 10. klasse, dersom elevane kjem opp i norsk.

HiSF går imot både alternativ 2 og 3. I alternativ 3 vil ikkje elevane gå ut av grunnskulen eller studieførebuande utdanningsprogram med separate karakterar i sidemål i det heile. I alternativ 2 får ikkje elevane separat standpunktkarakter.

Separate standpunktkarakterar i sidemål
HiSF ser det som avgjerande å halde på separate standpunktkarakterar i sidemål, oftast nynorsk, både på ungdomssteget og på studieførebuande utdanningsprogram. Standpunktkarakterar er den breiaste og mest tydelege vurderinga elevane kan få av kor dei står fagleg. For elevar som ikkje går vidare på studieførebuande utdanningsprogram og som heller ikkje kjem opp i skriftleg eksamen i norsk etter 10. klasse, er standpunktkarakterar i hovudmål og sidemål den einaste formelle dokumentasjonen dei vil ha på kompetanse i nynorsk og bokmål. For dei fleste vil det då i praksis vere nynorskkompetansen dei ikkje har dokumentasjon på. Det vil vere uheldig både for elevane og for arbeidsgjevarar i nynorskområde og offentleg forvaltning om ein i framtida ikkje skulle ha denne formelle dokumentasjonen på språkkompetanse. Sidemålet vil òg tape status og merksemd i undervisninga dersom det ikkje er ein eksamensdisiplin der elevane og indirekte skulane sine prestasjonar vert målte gjennom ei eksamensordning.

HiSF er heller ikkje nøgd med den svake legitimeringa av sidemålsordninga og den norske fleirspråksituasjonen. Skulen og norskfaget har med rette vorte kritisert på dette punktet, mellom anna av kunnskapsminister Kristin Halvorsen, men læreplanframlegget er ikkje betre enn gjeldande læreplan. Det må bli tydeleg at opplæringspolitikken er nært knytt til overordna målsetnader i norsk språkpolitikk om offisiell jamstilling mellom dei to norske skriftspråka.

Eigne språktradisjonar
Noreg fekk alt for hundre år sidan ein moderne og liberal statleg språkpolitikk, som har ivareteke det mest utsette språksamfunnet/språkgruppa og dermed òg den norske toskriftspråklegheita. Nynorsk og bokmål er eigne språktradisjonar, og den rettslege likestillinga er forankra i ideen om at båe språk er ein kulturell verdi for kvart av de to språkbrukargruppene, og at dei samla er eit heilt sentralt uttrykk for norsk identitet og historie. Opplæring i både nynorsk og bokmål er òg avgjerande for at nynorskbrukarar skal kunne gjere bruk av sine språklege rettar, og for at nynorsk skal kunne brukast og vere synleg som bruksspråk i alle deler av samfunnet. Nynorsk og bokmål er med på å gjere Noreg til eit fleirspråkleg samfunn. Dette er både ein kollektiv, kulturell ressurs og ein ressurs for våre individuelle språkkompetansar.

Den nye læreplanen i norsk skal setjast i verk frå hausten 2013.

Dette seier forlaget (altså Samlaget):

«Kvifor må elevar lære både nynorsk og bokmål? Denne pamfletten går rett inn i det vanskelege og viktige ordskiftet om sidemål. Dei unge forfattarane legg fram ein god og grundig argumentasjon for kvifor opplæring i begge dei norske språka er viktig, både for den enkelte og samfunnet. Er norskundervisninga god nok? Og korleis burde norskfaget eigentleg sjå ut? Les om fordelane med å lære både nynorsk og bokmål, og korleis vi kan lukkast med det. Med bidragsytarar som Øystein Vangsnes, Gunnar Skirbekk og Eli Bjørhusdal tek pamfletten føre seg både den faglege og den politiske sida ved spørsmålet. Denne boka er både for dei som berre vil ha svar på kvifor vi har sidemål i skulen og for dei som leitar etter harde fakta og gjennomtenkte resonnement.»

Så, kva leitar du etter?

He he.