Då me for nokre år sidan flytte frå hovudstaden til ei lita vestlandsbygd under breen, var det ikkje på grunn av jobbar, eller fordi me ville leve billigare eller i pakt med naturen. Me flytte ikkje ein gong ’attende’, ettersom ingen av oss er vaksne opp her. Me flytte rett og slett til ei venleg og vakker bygd som me hadde eit forhold til, og som me hadde lyst til å prøve å bu i. I så måte var me livsstilsflyttarar. Urban refugees. Ein liten, men signifikant straum mot straumen. Ikkje så mange at me snur sentraliseringa, men kanskje så mange at me kan vere med på å halde oppe ein del norske lokalsamfunn som kjekke stader å bu.
Men kvar skal me bu, me som kjem utan odel og arv, og som har lyst til å prøve bygda? Det er vrangsida av problemstillinga som Bergens Tidende og Aftenposten serverer oss denne veka: ”Boplikt virker ikke”, slår båe aviser fast. Like lite overraskande som agurktida på kjerringa kjem denne sommarlege kampanjejournalistikken mot buplikt, også denne gongen utan ein einaste sitatstrek eller eit aldri så lite spørsmålsteikn. Berre dette: ”Boplikt virker ikke”. Her snakkar sanninga.
Sanninga viser seg etterkvart å tilhøyre eit par forskarar ved Noregs Landbrukshøgskule, Normann Aanesland og Olaf Holm. Desse to står bak ein sju år gamal publikasjon som kritiserer bupliktordninga, og desse to vert framleis alltid oppringde når urbanmedia har spørsmålet om buplikt oppe. Så òg denne veka. Virker ikke, virker ikke, påstår Aanesland og Holm, eller som Holm seier til Bergens Tidende: ”Det er ikke dokumentert noe sted at boplikt hjelper”.
Men kva tyder ’virker’? Mange vil hevde at buplikta ikkje verkar fordi ho ikkje vert handheva, og fordi staten stadig vatnar henne ut ved å heve arealgrensene for konsesjon. Mange vil altså hevde at buplikta ikkje verkar fordi ho manglar, og at dette fører til absurde bustadmarknader i mange norske småbygder. I bygda eg bur i, til dømes, står om lag 25 prosent av husa tomme. Det melder seg stadig skirennarar og småbarnsforeldre som har lyst til å prøve seg eit år eller to, og det manglar ikkje på dei som har lyst på eit småbruk. Men bruka er ikkje til sals. Dei er i drift, som ferieparadis. For mange bulystne vert inngangsbilletten til bygda altså å byggje seg eit hus, og det vert ofte ein for høg pris. Naboane vert færre, ferieparadisa fleire.
Ein skal ikkje vere mykje til forskar for å kunne fastslå at mykje ikkje kan dokumenterast. Det er sjølvsagt vanskeleg å dokumentere at bupliktreguleringa fører til heilårsbusetnad. Like vanskeleg er det å dokumentere at ho ikkje gjer det – ettersom lassevis av andre faktorar er med på å avgjere flytting til eller frå ei bygd. Me snakkar om vurderingar, ikkje dokumentasjon. Difor er det påfallande at avisene ikkje ser til forsking som vurderer annleis enn Aanesland og Holm, som til dømes ein rykande fersk rapport frå Norsk senter for bygdeforsking. Der er ei av oppsummeringane at ”…det å fjerne prisreguleringen på landsbrukseiendommer og boplikten først og fremst [vil] bidra til mindre lokalt eierskap, uten at (helårs)bosettingen vil øke.”
Plikt er ikkje politisk korrekt. Difor kjem nokon alltid pesande med klisjéen og motomgrepet bulyst når buplikt står på dagsorden. Men buplikt står ikkje i motsetnad til bulyst. Buplikt fremjar bulyst. Ein vil jo ikkje tvinge ulystne huseigarar til å bu, som nokon ser ut til å tru, ein vil tvinge dei til å selje – til folk med skikkeleg heilårsbulyst.
Dette var dagens Nationen-tekst. Kan òg lesast her.
Eg tilrår òg bloggaren Oda Ryghs kritiske artikkel om odelslov og konsesjonsreglar. Eg er samd i mykje, usamd i mykje og tykkjer det siste avsnittet er litt trist.
12 kommentarar
Comments feed for this article
Trackback link
http://www.jostedalsrypa.no/blogg/wp-trackback.php?p=1048
26. July 2009 at 13:14
Ragnhild
Bra, Eli! Det er forresten interessant å ta ein kikk på Finn.no under “fritidsbolig til leie” i Luster. Luster har nesten flest fritidsbustader til leige i heile Sogn og Fjordane (44 stk): http://www.finn.no/finn/realestate/leisure/rent/browse2?areaId=20014. Her var det mange flotte, store hus!
Til samanlikning, under “bolig til salgs”: http://www.finn.no/finn/realestate/homes/browse2?areaId=20014 (Berre 6 stk!!!)
26. July 2009 at 17:44
Statistikaren
Rapporten er på grensa til uleseleg på viktige punkt — t.d. oppsummeringa under 9.3. Når mykje informasjon skal pressast inn i ei setning, er det avgjerande at skrivaren komprimerer effektivt og eintydig, elles brukar lesaren (vel, i alle fall eg) opp hjernekapasiteten på å prosessera pløsete formuleringar. Når forskarar ikkje legg vekt på t.d. god tekstbinding og flyt, blir det vanskelegare å nytta resultata deira. Det er til sjuande og sist eit demokratisk problem.
Mange stader lyt ein lesa svært sakte eller fleire gonger for å få med seg i og for seg greitt innhald. Symptomatisk er denne komma(mangel)feilen i innleiinga til kapittel 10:
“Ville de som i dag eier konsesjonseiendommer, men som ikke bor på eiendommen likevel ha kjøpt eiendommen …”
Det skal anten stå komma før eller etter “likevel”. Meininga blir ikkje monaleg endra, men forvirrande er det likevel.
Litt verre:
Det er ingen signifikant forskjell mellom de som ønsker å fortsette å bo på eiendommen og de som ønsker å flytte hvis boplikten oppheves … (10.1.2)
Kva hjelper all verdsens koeffisientar og meir eller mindre relevant “signifikans” når språket slarkar?
26. July 2009 at 19:40
Statistikaren
Det beste argumentet eg har sett for at odelslova har utspela rolla si, er at ei odelsjente snakkar om ei “gravid” ku. (Ikkje nett eit oksymoron, men kanskje eit kumoron?)
28. July 2009 at 00:16
rypa
Knegg, knegg. Som knapt er eit onomatopoetikon.
Problematisk med rapporten eg lenkjer til er dessutan at han fyrst og fremst undersøkjer kva ei gruppe menneske (gardbrukarar) meiner om norsk konsesjonslovgjeving, og at han deretter ser ut til å dra nokre meir generelle konklusjonar på grunnlag av dette. Likevel, trass i dårleg språk, er det altså uhaldbart å ikkje intervjue desse forskarane òg, når ein fyrst skal lage bupliktsaker.
Gode poeng Ragnhild, har skrive dei bak øyra. Men altså, du veit jo at me skaffar hus i Jostedalen åkkesom.
28. July 2009 at 20:53
K. West
Hei hei,
interessant innlegg og vinkling om buplikt.
Aller først må eg nemne at vår familie sjølv har eit fråflytta småbruk som fritidsbustad, slik at ingen agendaer er skjulte.
Eg tykkjer likevel at du har eit godt poeng, men eg kjenner meg ikkje heilt att i ein del ting (det kan sikkert vere variasjonar frå stad til stad). For det første, er det verkelig så mange ivrige innflyttarar til norske småbruk? Sjølv har eg sett på nedlegging og tome hus som vanlegare, og ein større trussel mot busetnadsmønsteret, og eg har tenkt på buplikta i dette perspektivet.
Det andre er at buplikta kjem hand i hand med driveplikta. Her er problemet at det norske småbruket byd på mykje arbeid for lite. Distriktspolitiske tiltak for oppretthald av norske småbruk har ofte enda i overarbeida bønder i tidsklemma mellom sauder og jobb. Kan ein forvente at det vil stille seg annleis med tilflyttarar? Det er sjølvsagt bra at det bor folk på gardane, men sjølve drifta trur eg ein er best tent med å føre over til større driftseiningar.
31. July 2009 at 15:22
Ingar
Dette er eit av dei viktigaste spørsmåla for framtida til Jostedalen og andre utkantar. Ei sterk regulering av eigedom (buplikt/salsplikt) er feil medisin, fordi det vil føre til lågare prisar på fast eigedom (tvangssal utan nok kjøparar)
Problemet i dag er ikkje å måtte bygge nytt hus, men at prisutviklinga på fast eigedom her er omlag som på ein bruktbil. Å investere i nytt hus eller å restaurere eit gammalt hus er risikosport. Dersom ein skulle komme i ein vanskeleg livssituasjon og må selje, eller rett og slett angra seg på at ein flytte hit – då hadde det vore mykje mindre risikofylt om huset hadde vore mogleg å få selje att til ein grei pris.
Den strenge reguleringa av landbrukseigedommar ligg som ei klam hand over bustadmarknaden i utkantane. Verdien på einebustader blir fort samanlikna med småbruka på fleire mål som blir omsette til ein låg odelstakst. Odelstakst blir fastsett skjønnsmessig ut frå kva innteninga av gardsdrifta kan forsvare, og tek lite omsyn til verdien på bustadhuset. Innteninga i landbruket pr småbruk blir stadig mindre etter kvart som bøndene blir meir effektive.
Framtida til bygdene kan ikkje byggast på idealisme og naiv optimisme åleine. Det må og vere eit snev av økonomiske realitetar i botn.
2. August 2009 at 19:08
mannemi
Til dei to siste avsnitta, berre; ein “feil” i lovgrunnlag knytt til norsk landbruk er at ein med “økonomisk grunnlag/inntening” på gardsbruket meiner tradisjonell drift (dyr, grønnsaker, frukt, bær, o.s.b.). Dagens situasjon er at innteninga på eit bruk gjerne omfattar mange fleire faktorar, lat meg nemna: Inn på tunet (bonden sel sine tenester til offentlege og private einingar – omsorgstenester), vidareforedling av råvarene på bruket – gardsmat (som er i vinden..)-høgare pris, utmarksturisme (sal av jaktopplevingar, fiske, m.m.), gardsturisme: overnatting for turistar, serveringsstader, m.m.m.m.m. Altså; Kreative og initiativrike mennesker, tilpassingsdyktige utifrå dagens tilhøve og marknader og ut i frå ressursane ein har til disposisjon!
5. August 2009 at 22:27
rypa
Veldig dårleg av meg å ikkje svare før no, har med ferie og prioriteringar å gjere.
K.West: Du har truleg rett at innflyttingspotensialet varierer frå stad til stad. Likevel tyder både mine eigne røynsler/observasjonar og ymse bygdeutviklings-/forskingsprosjekt i Noreg på at tomme hus i like stor grad skuldast mangelen på bupliktoverhalding/uskifta bu/odelsbråk enn at folk ikkje vil bu der. Les gjerne om småbrukprosjektet i Telemark, http://www.gardsbruk.no/suksesshistorien-i-Vest-Telemark/
Elles er eg samd i det du skriv om driveplikt. Bakgrunnen min for å engasjere meg i dette, er at eg vil det skal bu folk i husa, så er det meir det same om korleis einingane vert drivne.
Så det siste var jo litt til Mannemi òg, eg er samd med deg.
Ingar: Eg er heilt samd i at det er eit problem at prisane på bustader er for låge i utkantbygder som Jostedalen. Men dette er eit like stort problem for vanlege bustadhus og gardsbruk under konsesjonsgrensa som for dei konsesjonspliktige gardsbruka. Prisreguleringa er vel ikkje-eksisterande i Luster – eg har ikkje høyrt om at landbruksstyresmaktene har overprøvd ein pris som seljar og kjøpar er vortne samde om her (odelstaksten slår berre inn i forsvinnande få tilfelle). Så marknaden ordnar ikkje opp for oss. Det burde vere slik at ein ikkje får mindre for ein bustad (bustadhus eller småbruk) i Jostedalen enn ein må betale for eit greitt husvære i Gaupne eller Sogndal. Ein betre fungerande marknad som førte til høgare prisar kunne nok fått nokre fleire BUSTADHUS ut på marknaden. Men fint lite av løysinga ligg her. Undersøkingar som den Bygdeforsking har gjort, viser at pris har lite å seie for om folk vel å selje GARDSBRUKA sine eller ikkje. Då kjem ein ättende til at det trengst reguleringar som kan få fart på salet.
8. August 2009 at 11:06
Statistikaren
Fungerer mekanismane slik at utkantane fyllest med bitre bruktbilseljarar som ikkje kjem seg bort att? Trøyste og bere!
Ein liten ting: Eg skjønar at låg pris kan vera eit problem når han ikkje stig når resten av marknaden gjer det, og når ein ikkje får att for restaurering og oppgradering. Men var det fleire problem med låg pris? Eg får nesten inntrykk av at det skulle vera eit problem i seg sjølv?
9. August 2009 at 21:29
Ingar
Ein kort replikk til Eli: Buplikt (salgsplikt) vil føre til lågare prisar. Det seier i alle fall grunnleggjande tilbod/etterspurnad pristeori.
10. August 2009 at 15:43
Morten
Til Statistikaren.
Det største problemet med låg pris = ingen ynskjer å selje.
Money talks
10. August 2009 at 18:53
Statistikaren
Å, såg meg blind på dei moglege kjøparane …
På grunn av reguleringane vil det ikkje hjelpa seljaren det er mange som vil kjøpa. Og det er det truleg ikkje likevel, på grunn av låg salsverdi i neste omgang.
Høgare (marknads)pris er derimot ikkje eit problem, for det er berre snakk om pris som nokon faktisk vil betala.
Det tek til å demra. Men kor mange vil trass alt betala mykje for å bu fast i utkanten? Finst det reknestykke og/eller gode jamføringar?