Nye mytar om by og land

Eg synest Knut Olav Åmås i Aftenposten er ein flink fyr. Og han er definitivt ein av få i rikssynseapparatet som bryr seg om det såkalla distriktsnoreg.

Måndag kunne ein lese Åmås sin kommentar om Mytene om by og land. Hovudtesen er: ”Klisjéoppfatninger av by og land preger norsk kultur- og samfunnsdebatt. De skygger for innsikt i hva by og land virkelig er.”

Det er eit godt utgangspunkt. Bygder og bygdeliv er like ulike som byar og byliv er, og påstandar om at folk i byen ikkje kjenner naboen og at det på bygda berre er bingo, er jamt over ufruktbare generaliseringar. Men dette er òg eit pretensiøst utganspunkt: Her kjem altså sjølvaste Åmås for endeleg å fortelje oss kva som er mytar og kva som er sant om by og land.

Modig start, altså, men eg likar han. Eg likar til dømes påpeikinga av at Oslo ikkje er alle utkantproblems mor. I eit fylke som Sogn og Fjordane er det tettstader som Sogndal og Førde som lid mest under at småbygdene i fylket får eller får halde på tilbod og ressursar. Det er dermed òg frå Sogndal og Førde, ikkje frå Oslo, at det vert gaula høgast om småskulenedlegging, akuttberedskapsfjerning og legevaktsamanslåingar andre stader i fylket (rett nok vert det også gaula ein heil del frå Bergen etter redaktørbytet i BT, men det får eg la liggje no).

No er det sjølvsagt ikkje lokale sentralistar som legg ned tenestetilbod i utkantane, det tek den nasjonale politikken seg av. Men til saman gjev dette folk i utkantbygdene eit anstrengande dobbeltarbeid – me skal liksom gjere felles sak med den regionale eliten for auka ressursar og tilflytting til regionen, men må i tillegg arbeide mot den same elitens indre sentralisme.

Sjølve utgangspunktet til Åmås er folketalsnedgang i distriktsnoreg. Men i framhaldet seier han at det me eigenleg burde snakke om når me snakkar om distriktsnoreg, det er byar som Hamar og Haugesund. Her går folketalet ikkje dramatisk ned, så vidt eg veit. Så kvifor skal me snakke om Hamar og Haugesund om poenget er å drøfte folketalsnedgang og fråflytting? Det er mogleg det finst svar på det spørsmålet. Åmås gjev dei ikkje, men eg kan prøve meg som medium: Vilkåret for at det skal gå bra i utkantbygdene, er at det også går bra i regionsentra (jf. statlege og alle andre typar arbeidsplassar, eit visst folketal for å halde oppe offentleg og privat tenestetilbod, varehandel osb).

Men at det går bra med småbyane fører ikkje utan vidare til at det går bra med dei småbygdene og dei utkantane som faktisk er årsakene til den folketalsstatistikken som Åmås tek utgangspunkt i. Det har me sett gjennom tiår med regional sentralisering. Sjølvsagt er det rett at det mest typisk norske er å bu i ein småby eller i ein tettstad, men kvifor gjer det Haugesund til eit logisk sentrum for diskusjonane om by og land? Kva er det me då skal diskutere? Ikkje folketalsnedgang i rurale strok og nedlagde gardsbruk, iallfall.

For kronikken til Åmås er illustrert av eit (kanskje) tidlegare nedlagt småbruk som no verkar vakkert rehabilitert, og han nyttar sitt siste avsnitt på å slå fast at gardsbruk no må omsetjast fritt (les: kutt konsesjonslovgjevinga) ”…i stedet for å lulle seg inn i illusjoner om at de skal kunne forbli landbrukseiendommer … Det er bedre med lys i vinduene to dager i uken enn ingen dager, er det ikke?”

Svaret ville vore eit rungande ja om spørsmålet var relevant. Men her har nok Åmås lulla seg inn i ein ikkje heilt empirisk haldbar idé (myte?) om at ”to dager i uken” er det einaste alternativet til ”ingen dager”. Er dei like bombastiske, dei som driv ymse rekrutteringsarbeid og gardformidling i småbygde-Noreg? Rapporterer dei verkeleg om akutt mangel på kjøparar til konsesjonspliktige gardsbruk? Eg trur ikkje det. Eg trur både folk og tal kan fortelje Åmås at det ikkje manglar gardskjøparar som ynskjer å heilårsbu. Det er vanskeleg å sjå at å kutte buplikta for å leggje til rette for turistar, er ein superstrategi for å stogge folketalsnedgangen som Åmås peikar på. 

Åmås vil ikkje generalisere. Han vil sprengje mytar. Då må han ikkje byggje nye mytar med grunnlag i generell synsing. Skorten på kompetansearbeidsplassar på bygda skal til dømes løysast med å satse på næringslivet. Og kva inneber det i høve til dagens kommunale og statlege verkemiddelapparat? Jau, seier Åmås, det inneber å ”sprenge jantetenkningen og småligheten som fortsatt har så gode levekår i norske lokalsamfunn når det dukker opp dristige nyskapere”. Åmås sin dristige påstand er altså at den (per definisjon) smålege bygda sjølv må bere ansvaret for braindrain og kvinneunderskot.

Utflytting av kompetansearbeidsplassar frå den (per definisjon?) sjenerøse storbyen har Åmås langt mindre til overs for. Difor overser han òg samanhengen mellom etablering av offentlege arbeidsplassar og privat bedriftsetablering i same området – og kokar spørsmålet om kompetansearbeidsplassar ned til haldningskampanjar og antijante. Åmås tek meklarrolla og vil sprengje mytane om by og land, men krev av folk på ’land’ at dei legg bort noko av det viktigaste som kan gje distrikta fleire arbeidsplassar for høgt utdanna kvinner.

Her skal sprengjast meir. ”Det finnes en hel bunt med myter til som vi med fordel kan slå sprekker i: En av dem gjelder glansbildene av det gode, trygge og frie livet på bygda… Idylliseringen av de tette båndene og gjennomsiktigheten i små samfunn er kanskje trukket for langt?”

Vakn opp, Åmås. Kjenn lukta av (sur trakte)kaffi. Både eg og du lever i ei offentlegheit som peprar oss med informasjon om kor feite, deprimerte, uføretrygda og lågtutdanna folk på bygda er jamført med byfolk (og det meste er sant), ei offentlegheit der anonymitet og (den teoretiske moglegheita for) enormt sosialt utval vert sett på som avgjerande for livskvalitet. Kven er det eigenleg som no for tida offentleg argumenterer for at det generelt sett er tryggare og betre å bu på bygda enn i byen? Kven er desse sjølvmordsbombarane som driv med langttrukket idyllisering av gjennomsynlege samfunn generelt?

Underleg med denne sprenginga. Ho har det med å leggje eit nytt, fint støv over omgjevnadene. Her har det i tillegg gått nokre opne dører i smellen.