I høve Hjernevask og Harald Eia:
Eg fryktar/lurer no litt på kva samfunnsvitskapskritikarane meiner om humanvitskapane, og bloggar, føre var, om dei prinsipielle skilnadene mellom naturvitskap og humaniora:
Naturvitaren er på jakt etter naturlover. Ein hypotese om ei naturlov kan formulerast som ei generalisering over eit uendeleg tal moglege einskildtilfelle, og tillet i prinsippet ikkje unnatak. Ei generalisering som gjeld eit endeleg tal tilfelle, er inga lov, uttrykkjer inkje universalitet – den kunne erstattast med eit endeleg tal observasjonssetningar, ein for kvart tilfelle. Forklaringar i naturvitskapen vert laga etter det deduktivt-nomologiske skjemaet: Ein observasjon, eller meir presist: ein observasjonssetning, er forklart når han let seg dedusere frå ei universell lov, saman med vilkår som viser at lova verkar. Observasjonane kan såleis sjåast som instansar av eit meir ålment fenomen. Typisk for naturvitskapane er altså at dei er generaliserande og hypotesedannande ettersom føremålet er å avsløre lovmessigheiter. Såleis kan naturvitaren òg drive prediksjon.
I humanistisk forsking stiller det seg annleis. Her er forskingsobjekta fyrst og fremst menneskeskapte og meiningsberande. Objekta har fysiske uttrykk, men det er som meiningsberarar dei interesserer oss. Denne meininga kan ikkje handsamast som eit reint data, som observatum, og kan ikkje forklarast som lovmessigheit. I staden må ho forståast som partikularitet, som intensjonalitet og må gripast gjennom forståing som har tolking som premiss. For den humanistiske forskaren er tolkinga av det singulære, altså det historiske eller einmalige ved objektet, vesentleg og ofte avgjerande. Den prototypiske humanist er såleis oppteken av å forstå det partikulære ved å utleggje meininga til dette tilfellet, i staden for då å forklare det som ein instans av universell lovmessigheit. Dette er då det som ligg til grunn for hermeneutikken som vitskapsfilosofi og metodologi.
10 kommentarar
Comments feed for this article
Trackback link
http://www.jostedalsrypa.no/blogg/wp-trackback.php?p=1573
12. March 2010 at 15:50
Pingback from Jostedalsrypa · Historia og naturlova
12. March 2010 at 23:24
@ottgrims
Prøver ikkje også humanistiske fag som t.d. sosiologi å avdekke universialitetar som kan gi prediksjon utover det partikulære som blir observert og tolka?
13. March 2010 at 00:01
rypa
Eg vil tru at det er ein ambisjon i samfunnsvitskapane. Men ut frå det eg veit om sosiologi, og ut frå kva dei akademiske institusjonane har definert sosiologi som, er ikkje det eit humanistisk fag. Så vil eg jo leggje til at samfunnsvitskapen sjølvsagt vil ha eit problem med prediksjon på same måten som naturvitskapen, av nærast naturlege grunnar.
Eg vil leggje til at det sjølvsagt er disiplinar innan humaniora som høver dårleg inn i min karakteristikk av humanvitskapen, og det gjeld særleg den hardaste lingvistikken. Spørsmålet er jo då kor humanvitskapleg denne er. Diskusjonen om det er kanskje meiningslaus – fram til det kjem ein NRK-journalist og fortel resten av humanvitskapane at det einaste som tel, er unntakslause lydlover og Chomskys mentalisme.
18. March 2010 at 10:37
Statistikaren
Det spørst om å det fokusera på det unnatakslause er so klårgjerande alltid? Det hypotetisk-deduktive er i alle fall ein samnemnar, og ein nyttar til sjuande og sist den kritiske sansen nokso likt i all god vitskap (”science” eller ei). Somme meiner at tolking er hypotetisk-deduktiv metode på meiningsfylt materiale. Eg tykkjer ikkje det er so dumt.
Tolking inneber likevel mykje meir av det Peirce kalla abduksjon (om eg har skjøna det rett): å leita etter (i praksis konstruera) omstende (ikkje lover) som kastar ljos over tilfelle. Men om ein ikkje freistar å forankra omstenda (heilskapen) i større og meir og meir lovbundne heilskapar, er no tolkinga lite verd.
Men det som er meir interessant i denne samanhengen, er at ein god del av evolusjonsbiologien er nokså mjuk og liknar på hermeneutikk. Eg tenkjer ikkje på det som har direkte med genanalyse å gjera (som i dag er mest ingeniørarbeid), men på tolkinga av samspelet mellom gen og miljø. Me veit at me er skapningar som eksisterer fordi me er gode til å overleva og reprodusera oss (her er me nær lovene), men når me lurer på kvifor (eller om) me har nett den og den eigenskapen, må me laga modellar av fortidsomstende og freista å finna ut korleis dei og dei genetiske eigenskapane vann fram i dei. Eller omvendt.
20. March 2010 at 15:48
rypa
Eg kan ikkje seie om det å leggje vekt på det unnatakslause og det einmalige “alltid” er klårgjerande. Men i dei samanhengane der det for meg har vore viktig å klargjere synet mitt på faget mitt og faglege grunnlagsproblem, har det vore det. Me talar om situasjonar der nettopp det objektet som me svært lettvint kan kalle tilhøvet mellom kontekst og tekst eller historie og språk, i praksis vert freista delegitimert både av ålmennlingvistikken og av samfunnsvitskaplege disiplinar som hentar vitskapsideala sine frå naturvitskapen (sjølv om mange av dei, som me har sett, drit i dei naturvitskaplege _resultata_). Det har eg skrive om før her på bløggen.
I denne samanhengen: Eg veit ikkje kor mykje meining det gjev å byrje å diskutere hypotetisk-deduktiv metode no – det fører fort til ein veldig stor debatt om ideen om einskapsvitskapen og kritikken av han. Det er lett å vere samd i at ein nyttar kritisk sans i all vitskap, men det ER ikkje nødvendigvis så lett å vere samd i at h-d metode er ein samnemnar. Eg skjønar det rett og slett ikkje heilt, men trur eg kan seie at problemet mitt med denne tankegangen ligg her: Du lagar ein hypotese, ok, og så prøver du hypotesen opp mot observasjonar. Men kva er desse observasjonane i kulturvitskapen, eller korleis funkar dei? Tolkingsprosessen får jo tolkaren til stadig å endre syn på kva som er relevante observasjonar, og som igjen endrar problemsituasjonen. Kan det framleis kallast hypotetisk-deduktiv metode?
No må eg skunde meg å leggje til at eg vonar dette ikkje fører meg ut i dekonstruksjon. Eg er sjølvsagt samd i at den eine heilskapen må sjåast i den større heilskapen – at det er lite verd å sjå språket i kontekst om me ikkje òg ser kontekst i historia, for å seie det utruleg platt. Og eg skjønar kva du meiner når du vil kalle desse heilskapane for (stadig) meir ‘lovbundne’, sjølv om eg ikkje likar uttrykket – me snakkar jo om ein type generaliserte omgrep eller omgrepssystem (som likevel må studerast på ein annan måte enn naturlovene).
Jau, eg tykkjer det er interessant å sjå på faglege skilnader, ikkje berre på det som er likt. I lys av tidlegare vitskapsimperialisme tykkjer eg ein bør seie at noko _er_ prinsipielt ulikt, og at Bjørn Vassnes, vitskapsjournalist i td KK, dermed ikkje har rett når han i Dagbla i førre veke kritiserer oss idiotar som trur “at samfunn og kultur lar seg studere uavhengig av psykologi og biologi.” Eg vil iallfall gjerne ha det forklart på kva måte mine analysar av norsk språkplanlegging vert betre av sideblikk til biologi og psykologi.
20. March 2010 at 20:54
Sørlending
Ja kva er det eigenleg med genmaterialet til jostedølane som gjer at de skriv nynorsk, samanlikna med gena til folk i Flekkefjord, på Senja eller i Stor-Elvdal. Har nokon funne nynorskgenet?
21. March 2010 at 11:57
rypa
Hehe. Eg tippar det berre er eit spørsmål om tid.
Når eg tenkjer meg om, kan ein kanskje seie at ‘talemål’ i nynorsk-bokmål-diskursen har same funksjon som ‘gen’/arv i dei mest forenkla, populistiske debattane om td kjønn?
22. March 2010 at 16:17
Statistikaren
Tja — det læt no som om det du skildrar, kan vera hypotetisk-deduktivt nærmast i ein høgare potens. Men med fleire grenser for kor ålment “det ålmenne” kan vera, naturlegvis. (Men òg med ei grense for kor “innfløktivt” det kan vera om det skal vera gyldig for noko som helst.) Difor tykkjer eg omgrepet abduksjon verkar forvitneleg (sjølv om eg ikkje har noko peiling). Det er for lettvint av meg å omtala det som to sider av same sak, men eg har vondt for å tru på desse kvasse grensene. Det meste finst i ulike gradar. Det er ein lærdom av evolusjonslæra. Darwinismen har gjeve essensialisme eit større skot for baugen enn noko anna har gjort. Vel kan ein smugla inn att litt meir kjønnsskilnader via Darwin, men kritikken mot artsessens er eit mykje meir … eh … essensielt drag ved darwinisme.
Når det gjeld norsk språkplanlegging, kan ein dra lærdom av Darwin på eit heilt grunnleggande plan. Di meir ein organisme er disponert for å tileigna seg “vinnarstrategiar” av alle slag, di meir vinn organismen fram, og di meir avkom vil organismen tendensielt få. Difor vil dei fleste organismar nærmast per definisjon vera proppfulle av (disposisjonar for) slike strategiar. Slikt forklarar ikkje åtferda til alle like godt (for evnene er ikkje jamt fordelte, og oppfatninga av stoda varierer sosialt og geografisk). I nokre tiår trudde mange at nynorsken skulle bli framtidsmålet, ikkje minst etter 1905. (Ikkje alle stader såg ein dette like klårt; det har ingenting med genetikk å gjera.) Dette var ein sjølvforsterkande prosess. Etter krigen gjekk lufta ut av ballongen av fleire andre årsaker, og vinnarfaktoren har sidan spela minimal rolle på nynorsksida. Han har heile tida vore ekstremt viktig på den andre sida, mest som ein konservativ faktor, tidvis i sadistisk og sosialdarwinistisk form (jf. andre av Eias underhaldningsprogram).
(Risikosøking er forresten ein annan faktor som evolusjonslæra har svært mykje å fortelja om — bør etterrøkjast i denne samanhengen.)
Me veit at me statistisk sett er sterkt disponerte for å vilja vinna (òg i form av mislukka strategiar), men korleis kan ein forklåra skilnader mellom grupper med noko som er genetisk sams!? Det trur eg ein sjeldan kan gjera direkte. Det er ingenting med fordelinga av måla som har å gjera med genetiske skilnader (som svarer til kulturelle grenser).
Her spelar psykologi og sosiologi ei viktigare rolle. For (til dømes) kva eit menneske eller ei gruppe oppfattar som vinst, er i høg grad sosialt og livshistorisk skapt (innanfor biologiske rammer). Ein treng ikkje endeleg ha massevis av referansar til biologi for å granska dette. Men ein treng heller ikkje avvisa dei biologiske rammene. Ein forstår livet og samfunnet dårlegare om ein ikkje innser kva ein organisme er, og kva som er ålment utbreidde (men ikkje heilt eins) genetiske drivkrefter. Eg trur ikkje det er tilfeldig at Bourdieu aldri skriv noko som motseier evolusjonslæra. (Eller gjer han det?)
22. March 2010 at 21:33
rypa
Eg har lese veldig lite om Peirce og abduksjon, og det eg har lese, har eg oppfatta som ein type hermeneutikk a la slik eg sjølv har lagt han ut her. Eg får studere det grundigare når eg ein gong om hundre år er ferdig med mine metodekonvensjonelle analysar av norsk språkplanlegging.
Og det fører meg over til dette: Eg har ikkje noko vondt å seie om evolusjonslæra, gud forby, men dømet du brukar for å vise relevansen av Darwin m o t språkplanlegging syner iallfall meg kva som er vanskeleg her:
Ja, ein kan naturlegvis ta lærdom på eit svært grunnleggjande plan. Og når du seier grunnleggjande, meiner du menneskeleg, naturleg. Makt- og risikosøking, vinnarstrategiar og anna ålmennmenneskeleg kastar lys over språk, språkutvikling og kulturutvikling (som ein ser på i meir psykologiske og antropologiske disiplinar). Dermed kastar dette òg lys over språkplanlegging som universelt fenomen. Men _korleis_ kan dette ålmennmenneskelege vere naudsynt, fruktbart, i ein analyse av det individuerte fenomenet, av korleis nokre særskilde hendingar (td rettskrivingsendringar) hadde samband til akkurat slike hendingar (td 1905) akkurat då (td dei fyrste tiåra av 1900-talet) og akkurat her (td Noreg)? Eg har ingen grunn til å avvise at dette djupast sett kan forklarast med genetiske disposisjonar, men eg tykkjer altså at historikaren ikkje kan klandrast om ho ser som si oppgåve å prøve å seie noko om kva i samfunnet som modifiserer desse disposisjonane, altså kva som skapar endring.
Står ein ikkje i fare for å gjere dei ulike samfunns- og kulturvitskapane til empiri- og endelaus “theory” om all historisk (i vid forstand) forsking skal ha som mål å klårgjere premissane for menneskleg liv og samliv? Døme: Sosialhistorikaren Koselleck skriv mykje om tidsoppfatningar hjå menneska, og han brukar dette til å skape ein historisk teori som han så langt eg kan sjå brukar i dei empiriske analysane sine. Men tyder det at alle historikarar og kulturforskarar ’bør’ ta tids- (og menneske-?) omgrepet til Koselleck opp til drøfting og kritikk i kvart arbeid, eller er deira jobb nr 1, om dei vel å nytte Koselleck, å lese empirien sin opp mot dei teoretiske omgrepa han har lansert?
Jau, eg meiner absolutt fag- og disiplingrenser er viktige på den måten at eg tykkjer psykologi på eit tidspunkt må få lov til å bli historie. Det tyder ikkje at eg meiner historievitskapen skal avvise at det finst psykologi. Men disiplingrenser opnar for at same fenomen kan studerast med ulike metodar og ut frå ulike teoriar, ulike utgangspunkt, ulike empiriar, ulike spørsmål – UTAN at nokon prinsipielt kan hevde at dei har hegemoniet, men MED respekten for det betre argumentet. (Jf Vassnes.)
At det ei gruppe oppfattar som vinst er sosialt og historisk skapt innanfor biologiske rammer, ser eg altså ingen grunn til å avvise.
23. March 2010 at 11:34
Statistikaren
Nei, eg er, som du ser, samd i mykje av dette. Det blir ofte svært spekulativt om ein prøver å nytta Darwin til å seia noko spesifikt. (Nett som det er spekulativt å driva på innanfor eit humanistisk emne utanfor det som er evolusjonært sannsynleg.)
Grunnleggjande evolusjon er så einfelt at det nærmast er ein tautologi — ei logisk fylgje av at liv er basert på kopiering av drag i ikkje-kaotiske omgjevnader. Men alle dei sosioevolusjonære (økologiske) mekanismane og mønstra som er avleidde av dette, er så innfløkte og uoverskodelege at knapt nokon kan handtera dei likevel. Sjå evolusjonær spelteori om du er interessert. Her kan du til dømes finna ut mykje om kva slags sjølvhevdings- og samarbeidsstrategiar som (t.d.) er stabile over tid i sosiale miljø. Problemet er korleis du skal identifisera det du studerer, med eit (kanskje datasimulert) sosialt miljø. (Til dømes: Har me eit tilfelle av oppatteke “fangens dilemma”? Eller den og den “hauk-due”-fordelinga? Kvifor var det ikkje eit stabilt kompromiss? Svarer det til evolusjonært stabil ressursfordeling?) Det er i alle fall eit spørsmål om “økologisk” abduksjon, trur eg. Men som sagt: for vanskeleg — humanistisk forsking manglar for mange brikker.
Det tryggaste og klokaste er vel berre å skildra det ein har føre seg, så nøkternt som råd.