Bjørnetenester i Bjørnson-året

Det er syttande mai i bygdas storsal, det vil seie gymsal. Tretti barneskuleelevar på scenen og Bjørnstjerne Bjørnson i lufta. Ingerid Sletten av Sillejord, Reven lå under birkerot og ikkje eit auga er turt. Heller ikkje mine. Eg tykkjer det er finfint at ungane mine lærer om historiske personar og dermed kan lære av historia. Eg har ingenting imot forfattarjubileum i seg sjølv.

I 2010 er det hundre år sidan Bjørnson døydde. Me har nett vore gjennom Hamsun-år, Wergeland-år og Ibsen-år. Alle desse feiringane har vore drivne av staten, med Kulturdepartementet, Nasjonalbiblioteket og Riksarkivet som tunge aktørar. Hamsun-året og Bjørnson-året har målformuleringar som er nokså like, mellom anna ved det at dei ikkje inneheld eitt kritisk ord om forfattarane. Så kva kan ungane mine lære av det? Kvifor må historiske personar som vert feira, på død og liv aktualiserast i tydinga rehabiliterast?

Som alle jubileum er Bjørnson-året ein politisk kamparena. Tolkinga av fortida formar forståinga av notid og framtid. Nasjonale jubileum er fortetta uttrykk for kva sentrale kulturstyresmakter tykkjer er politisk og kulturelt viktige spørsmål og verdiar i dag. ”Bjørnson for vår tid”, er mottoet i år. Men vent. Om du les målformuleringar og andre tekstar på nettstaden til Bjørnson-året for å finne grunngjevingar og bodskap, vert du vonbroten. Det næraste me kjem konkret politikk og uttrykte verdiar, er dette: ”Som nasjonsbygger i sin tid ville han sivilisere Norge. Samtidig markerte han seg som kosmopolitt og engasjerte seg i datidens store saker i Europa.” Det er fyrst og fremst Bjørnsons samfunnsengasjement som vert lyft fram som eit ideal for forfattarrolla. Men er engasjement viktig uansett kvar det fører?

Bjørnson var nynorskhatar og forakta sentrale deler av bondekulturen og bygdene. Dessutan hadde han òg ei radikal tru på nasjonalt sjølvstende og kjempa mot store unionar, ikkje berre den svensknorske. Både riksmålsfanatismen og nasjonalismen til Bjørnson er noko som gjer den unionsvenlege nasjonale eliten kring Oslofjorden i dag forlegne, til liks med ei rad andre av Bjørnsons standpunkt. Når den same eliten skal forme ut bodskapen sin for Bjørnson-året, har han ikkje anna å gjere enn å vere diffus. Bjørnson-året vert eit konsensusjubileum fordi det er for pinleg å politisere. Dermed vert jubileet for det fyrste keisamt. For det andre får det slagside: Skoddelegging og tabuisering av Bjørnsons viktigaste politiske standpunkt gjer han til nettopp Oslofjordens Bjørnson.

Dessutan har alle dei største norske forfattarane vore samfunnsengasjerte. Hamsun var òg nasjonsbyggjar, ville sivilisere Noreg, var kosmopolitt og europapolitisk engasjert – men då med motsett føreteikn enn Bjørnson, vil mange hevde. I fjorårets Hamsun-feiring vart såleis ikkje idealet om den samfunnsengasjerte forfattaren lyft fram. Arrangørane ville heller rehabilitere forfattaren som nasjonal helt. Men dei offisielle freistnadene på å setje lyskastaren på litteraturen i staden for nazismen fungerte stikk i strid med det som var intensjonen. I staden vart det debatt om nettopp forsøka på å sjå bort frå Hamsuns politiske engasjement.

Slik vart Knut Hamsun-jubileet ei storstila og nyttig påminning om stornazisten Knut Hamsun, og dette gjorde jubileet vellukka og lærerikt for både ungar og vaksne. Å underslå dei mørkaste og merkverdigaste sidene ved Bjørnson, er difor å gjere seg sjølv (og Bjørnstjerne) ei bjørneteneste.

**

To bloggings på to dagar? Ein raptus? Dette var dagens Nationen.