Jostedalsrypa

Førre helg las eg eit intervju med den nyvalde leiaren i Framstegspartiets Ungdom, Himanshu Gulati. Han vart mellom anna spurd om synet sitt på nye minoritetar i distrikts-Noreg. Foreldra hans er fødde i India, men sjølv er han oppvaksen på ein liten plass i ytre Sogn.

Eg nikka fyrst heftig til det eg las. Jamvel Gulati, frå eit parti som prinsipielt sett ikkje vil meine noko om kvar einskildmenneske bør bu, som ikkje synest det er spesielt viktig med spreidd busetnad, og som hevdar at staten ikkje kan ta eit særleg ansvar for integrering av innvandrarar, ja jamvel han meiner at me gjerne kan “legge til rette for at flyktninger og asylsøkere kan bosette seg i distriktene.” (BT, 21. april.)

Så langt er alt greitt. Men når Gulati òg seier at han ikkje trur Oslo er den beste staden “å integrere”, vert det vanskelegare. For kva er det med hovudstaden som gjer at han ikkje er den beste staden for integrering? Ikkje meiner vel Gulati at byens innbyggjarar er eit problem – dei er, får me tru, like greie og fordomsfrie som folk på bygda. Ikkje meiner han vel bustad-, skule- og sosialpolitikken i Oslo, for den har vore styrt av hans eige parti dei siste åra. Det er med andre ord rimeleg å tru at han meiner at konsentrasjonen av menneske med minoritetsbakgrunn i seg sjølv fører til problem.

Det kan me vere samde eller usamde i, men det er uansett eit problematisk utgangspunkt for å endre situasjonen. For korleis ein no vrid og vender på det: Menneske med minoritetsbakgrunn bur i Oslo av same grunnar som at etniske nordmenn bur i Oslo. Det handlar om nettverk og jobbmoglegheiter. Me må rekne med at folk, også innvandrarar, har gode personlege grunnar for å velje bylivet. Men likevel er eg viss på at det finst ein politikk som gjer det enklare å ikkje bu i hovudstaden, og meir attraktivt å bu i distrikts-Noreg – også for vår nye landsmenn.

Den beste politikken for å få fleire nye landsmenn frå Oslo og ut i heile landet, er dermed den same politikken som får fleire generelt ut av storbyane. At me bygdefolk har interesser her, er openbert: Folketalsnedgangen i mange distriktskommunar kjem fyrst og fremst av at dei ikkje har internasjonal innvandring. Den samla folkeauken i Noreg skuldast ”i stor grad nettoinnflytting frå utlandet”, sa Statistisk sentralbyrå sist månad. I Akershus var nettoinnvandringa i 2011 dobbelt så stor som den innanlandske nettoinnflyttinga. Oslo hadde landets høgaste innvandring i fjor, både i absolutte tal og i høve til folketalet, men innanlandsk nettoutflytting.

Det me kallar urbanisering og sentralisering, botnar altså i stor grad i innvandring. Om bygde-Noreg fekk ein større bit av innvandringskaka, fekk me òg arbeidskraft og skatteinntekter, sårt tiltrengde naboar og sambygdingar og fleire elevar på nedleggingstruga skular. Og ikkje minst fekk me ta del i og leve i eit større kulturelt mangfald. Men også storbybuarar og storbykommunar burde vere interesserte i å få avlasting frå pressproblema som særleg veksten i innvandrargruppene medfører. Historisk sett har norsk distriktspolitikk då òg vore grunngjeven med omkostningane som folkevandringa mot byen har: Auka press på areal, bustader, barnehagar og sosiale ordningar i byane.

Ordet ‘intergreringsproblem’ er ofte berre eit anna ord for bustadproblem, opplæringsproblem og fattigdomsproblem. Å minske presset mot byen er sjølvsagt ikkje den einaste måten å handtere slikt på. Eg greier likevel ikkje å sjå kva ein risikerer, korkje i sentrale eller usentrale strok, ved at by og land gjekk hand i hand om ein meir offensiv distriktspolitikk som også fekk fleire av våre nye landsmenn lenger ut på landet.

(«Tankar i tida» i Nationen i dag.)

Dette er verdas beste låt.

Heilt klart verdas beste låt! Tittelen høver bra i desse dagar. Teksten stinkar rett nok, men handlar altså om helten Martin Luther King. Det høver òg bra i desse dagar. Her er låten.

Og her er månadens tekst; diktet om april:

Pride (In the name of love)

One man come in the name of love
One man come and go
One man come here to justify
One man to overthrow
In the name of love!
One man in the name of love
In the name of love!
What more? In the name of love!

One man caught on a barbed wire fence
One man he resists
One man washed on an empty beach
One man betrayed with a kiss

In the name of love!
What more in the name of love?
In the name of love!
What more? In the name of love!

Nobody like you
There’s nobody like you

Mmm
mmm
mmm

Early morning, April 4
Shot rings out in the Memphis sky
Free at last, they took your life
They could not take your pride

In the name of love!
What more in the name of love?
In the name of love!
What more in the name of love?
In the name of love!
What more in the name of love!

(U2: The Unforgettable Fire 1984)

Denne bloggen er så forsømd at no er òg månadens dikt for mars forsømt. Men aldri så gale er det godt for noko. Hadde eg ikkje gløymt marsdiktet, hadde eg ikkje blogga diktet nedanfor, for det var ikkje før no i helga at eg las Tomas Tranströmer for fyrste gong. Laurdagskvelden fekk eg ei fin utgjeving av hans samla dikt av nokre fine folk. Tranströmer fekk nobelprisen i litteratur i fjor. I 1990 fekk han slag og afasi, men òg etter slaget har han skrive mykje flott.

Diktet nedanfor er gjeve ut for lenge sidan, i 1966, då Tranströmer var 35 år. Det handlar om tid og historie på ein måte som òg gjer det høveleg åt ein nokså nyslegen førtiåring, altså meg. Noko i diktet er vanskeleg og tidkrevjande. Særleg krev kanskje III og IV ein annan lesar enn meg, medan I, II og V er lettare, eller gjev meg meir. Og kva med biletbruken? Menneske, anonyme som risgryn. Og den attgløymde avisa, full av hendingar, som eldest av regn og sol og som snart er på veg til å bli eit kålhovud, sameint med jorda. Nett som eit minne sakte vert endra til deg sjølv.

Om historien

I

En dag i mars går jag ner till sjön och lyssnar.
Isen är lika blå som himlen. Den bryter upp under solen.
Solen som också viskar i en mikrofon under istäcket.
Det kluckar och jäser. Och någon tycks ruska ett lakan
långt ute.
Alltihop liknar Historien: vårt NU. Vi är nedsänkta,
vi lyssnar.

II

Konferenser som flygande öar så nära att störta…
Sedan: en lång darrande bro av kompromisser.
Där ska hela trafiken gå, under stjärnorna,
under de oföddas bleka ansikten,
utkastade i tomrummet, anonyma som risgryn.

III

Goethe reste i Afrika 1926 förklädd til Gide och såg allt.
Några ansikten blir tydligare av allt de får se efter döden.
När dagsnyheterna från Algeriet lästes upp
framträdde ett stort hus där alla fönster var mörklagda,
alla utom ett. Och där såg man Dreyfus’ ansikte.

IV

Radikal og Reaktionär lever tilsammans som i ett
olykcligt äktenskap,
formade av varann, beroende av varann.
Men vi som är deras barn måste bryta oss loss.
Varje problem ropar på sitt eget språk.
Gå som en spårhund där sanningen trampade!

V

Ute i terrängen inte långt från bebyggelsen
ligger sedan månader en kvarglömd tidning, full av
händelser.
Den åldras genom nätter och dagar i regn och sol,
på väg att bli en planta, ett kålhuvud, på väg att förenas
med marken.
Liksom ett minne långsamt förvandlas till dig själv.

(Frå Klanger och spår, 1966)

Me lever i kunnskapssamfunnet. Det skal visst nok tyde at me har bevega oss frå eit stadbunde og fysisk avgrensa liv til eit virtuelt og globalt storsamfunn, der store mengder informasjon flyt fritt og der kunnskap har vorte ei fleksibel vare som ein kan skaffe og selje på kva slags marknad som helst. Ja, han er berre eit tastetrykk unna, som ein byrja å seie på nittitalet.

Lat meg fortelje ei anna historie. Tysdagskvelden gjekk alarmen her i bygda. Ein fjellvand, sprek sambygding på ski var sakna høgt til fjells. Vêret var dårleg og helikopter kom ikkje på tale. Få minuttar seinare var dei fyrste sambygdingane på veg opp i området på ski. To timar etter stod vel 50 menneske klare for å leite, dei fleste sjølvsutstyrte med brattski, skredsøkjarar og søkjestavar. Den sakna skilauparen hadde vore i kontakt med folk på mobilen frå ein topp mange timar tidlegare, og det var denne eine opplysninga som skulle til. Då visste dei lokale leitemannskapa kva for dalføre ein skulle leite etter spora hans i, kvar det er trygt å leite i mørkret utan fare for snøskreder, kvar ein kan kome opp med skuter, kva for område det er vanskeleg å ferdast i og lett å rote seg bort i, kva for smale ryggar ein skiløpar må treffe for å kome ned igjen i eitt av dei aktuelle dalføra, og kvar ein sprek, fjellvand sakna skiløpar heilt sikkert ikkje ville gå. Dei visste kvar det er mest sannsynleg at ein kan bli teken av snøskred, og kvar det er sannsynleg at nokon kan kome til å miste orienteringa eller bli redd om tåka skulle bli tjukk eller vinden hard.

Nokre gonger endar det heldigvis bra. Den sakna skimannen hadde vorte overrumpla av snødrev og dårleg sikt og mista oversynet over kvar han kunne renne heim att trygt, utan stup, utan snøskred. Dermed gjorde han nett det ein skal gjere: Han grov seg ned og venta på betre vêr eller ein skuter med bergingsfolk. Den skuteren kom. Som den lokale fjellføraren som leia aksjonen sa på radioen dagen etter: “Det er som når du har mista bilnøklane dine. Fyrst byrjar du å leite der du trur du har mista dei.” Det var ein vellukka strategi denne gongen òg.

Lat meg fortelje ei historie til. Under romjulsstormen Dagmar gjekk straumen i bygda og vart borte i to døger. Etter få timar utan straum var alle telenett nede. Det lokale energiselskapet kunne raskt mobilisere seg sjølv og den lokale driftsorganisasjonen til Statkraft og ei mengd andre gode krefter for å reparere kraftliner dag og natt i vanskeleg terreng og djup, blaut snø. Dei nasjonale mobil- og internettleverandørane såg me derimot mindre til. Folka på kommunen og andre som prøvde å ringje feilmeldingsnummera deira, stanga hovudet i ein cyber-vegg langt unna, og stakkarane frå sentraliserte og ansvarspulveriserte driftseiningar surra rundt på feilretting  i ukjend snø. Basestasjonen til Telenor trong berre eitt av dei mange private aggregata som florerte for å fungere att, men ingen visste kven som hadde nøkkelen til telebua.

I ei mengd problemsituasjonar trengst erfaringar og kunnskapar som handlar om ein særleg stad og eit særleg terreng. Dei trengst for å kunne lage hypotesar om kva for konsekvensar natur har på annan natur, men også for hypotesar om andre menneske sine handlingar og val i naturen. Det er ingenting som tyder på at slik stadbunden, lokal kunnskap skal bli mindre og mindre viktig. Eit verkeleg kunnskapssamfunn må difor ikkje redusere kortreist kunnskap til krydder og eksotisme. Eit verkeleg kunnskapssamfunn må i staden organisere seg med forvaltingsstrukturar som sikrar den lokale kunnskapen – om me no snakkar kommunar, helsestell, lensmannsdistrikt eller høgskular.

(Laurdagsteksten i Nationen er i dag kreditert Aina Basso – men ho er altså heilt utan skuld for det ovanfor.)

Me får att sola sjuande eller åttande februar. Me er ikkje sikre, det er ikkje mykje klårvêr på den tida av året. Difor er det heller ikkje nøye at sola er borte. Men februarsola som lyser gjennom dritne vindauga ned på tulipanane attmed katten som likevel alltid får lov til å sove på bordet, er likevel eit ljos eg kan like.

Når eg tenkjer på deg
nett no, er du der men
eg ser deg ikkje. Ute
har sola såvidt begynt

å peila inn strålane
mot furene, der
dei står med dottar av snø
mellom nålene så stille så stille

at ein kunne få lyst å
fyra av eit skot. Ja,
denne silande blå fredagen

midt i februar er ein dag
i alle dagar, vegane er
opne, sola er rund og vill.

Per Olav Kaldestad. Frå Kjærlege posisjonar (1988)

Det er vel ikkje det at Whitney Houston var så utruleg viktig for meg. Iallfall ikkje som eg kan hugse. Eg fekk den fyrste plata, eller kassetten då, mangelen på platespelar var noko eg aldri innrømte til brevveninnene på Grefsen og i Risør, og eg kjøpte den andre. Eg hugsar platene og låtane godt, det er ikkje det. Men det var ikkje slik at trettenårige meg kjempa seg igjennom kjærleikssorger ved å høyre på All at once, og om eg på eit tidspunkt lærte å rette ryggen, var det ikkje fyrst og fremst av å nynne til løørning to love yourself, it is The greatest love of all.

Dei siste to vekene har eg likevel nytta mange netter på youtube, som har teke meg frå den eine songen til den andre på den eine scenen etter den andre, i år etter år, gjennom eit heilt, rart liv. Og jamvel om eg påstår at Whitney ikkje var så viktig for meg, synest kanskje du som les dette at du eigenleg har lese dette før.

Og det kan du på eit vis ha gjort. For då eg bestemte meg for at eg ville skrive om Whitney Houston, og byrja sjekke rundt, kom eg til overraskande mange bloggar og tekstar av damer på min eigen alder (førti, minus-pluss, ho her er minus, og det er ho her òg) om kor mange timar og dagar dei hadde brukt på Whitney-klypp på youtube, kor mange gonger dei hadde spela dei gamle låtane, ja om kor mykje dei faktisk hadde tenkt på Whitney Houston dei siste dagane. Trass i at dei, som meg, er forstandige damer. Men stort sett handlar då heller ikkje tekstane eg har lese om avgjerande songtekstar eller fin personlegdom eller viktige intervju. Stort sett handlar det om éin ting: Røysta. Stemma.

Eg har innimellom tenkt at eg ein gong får ta og skrive om kvinner som syng. Damestemmer. Ikkje for å seie noko gale om titalets Marit Larsen, nittitalets Lisa Ekdahl eller åttitalets Suzanne Vega som låtskrivarar og artistar (og gitaristar) – men som røyster? Som klangideal? Desse søtlege iscenesetjingane av seg sjølve som småjenter, alltid naive, alltid veike, men aldri svake og aldri sterke. Aldri med sveitte, bokstavleg tala, og aldri med blod, metaforisk. Slike damestemmer som dotter mi kallar ”rosa røyster”, og som ho elskar.

Men ho er åtte år og har lov til det. Vi andre skal, iallfall frå tid til anna, stille oss nokre spørsmål om kultur: Kva er det med oss som ynskjer å høyre kvinner som barn, utan styrke, kraft og liv? Korleis kan ei god låt eller ein god gitar kompensere for det småjentesvake? Ikkje minst: Kvifor har denne artisten lyst til å høyrast ut som eit uvitande barn? Og kom ikkje og sei at stemmer ikkje kan endrast og øvast. Vi skal ikkje lenger enn til Whitney Houston for å skjøne at dei kan det.

Den gongen for lenge sidan, i Sunnfjord i 1985, var det nettopp det som var viktig med Whitney. At ho hadde øvd. At ho var ei kvinne som kunne noko. Og kanskje derfor vart ho òg jentene sin artist, ikkje gutane sin. Dei hadde nok sine greier, Bananarama, Madonna og Samantha Fox på midten av åttittalet, men ein kan vel ikkje seie at dei hadde øvd så mykje. Då Vidar Lønn-Arnesen ein vakker torsdagsettermiddag presenterte Whitney Houston med How will I know på Ti i skuddet, skjønte også vi det, vi som aldri kom lenger og djupare enn til verda av pop: Det går an å vere overflatisk og glamorøs og likevel framføre tinga sine med veldig kraft og stille røynsle. Det går an å vere søt, ja rett og slett pop, og likevel vere uvanleg godt trena og merkeleg dyktig.

Ho var mager og mørk og mjå. Men ho song som ei vaksen dame.

(dagens tekst i Nationen)

I høve dagens 150-årsdag for Hulda Garborg bloggar eg littegrann om Karen Nilsen Mortensson. Ho var ein aktør i nynorskpionertida, og  i periodar av livet var ho Hulda Garborgs kollega. Teksten har vore prenta i Norsk Tidend for mange år sidan, og er bygd på hovudoppgåva mi, utgjeven som Målkvinner før 1900 (Volda 2001). Han er ikkje omvølt i tråd med Hulda Garborg-biografien til Arnhild Skre, så eg postar med det klåre atterhaldet. Hugs det, de som skal skrive doktoravhandling om Karen Nilsen Mortensson!

Då Noregs  Mållag vart skipa i Turnhallen i hovudstaden om ettermiddagen den 4. februar 1906, møtte 137 utsendingar. Mellom dei 137 var seks damer: Margit Sletten og Eugenie Gjelsvik frå Bondeungdomslaget i Oslo, Aslaug Myrvang og Laura Blekan frå Mållaget ved Lærarskulen på Hamar, frk. Longva frå Mållaget ved Lærarskulen på Levanger og Karen Mortensson frå Kvendelaget i Litle Elvardal.

Det skal altså dreie seg om ho frå kvinnelaget i Alvdal. Karen Nilsen var lærarinne og arbeidde i Bergen då ho møtte målmannen Ivar Mortensson-Egnund som mellom anna hadde redigert avisa Fedraheimen saman med Arne Garborg. Karen og Ivar gifte seg i Arna i 1894, flytte så til Alvdal (”Litle Elvardal”) og garden Einabu. Seinare for dei til Gausdal, Fyresdal og Løten, etter kvar han fekk arbeid som prest. Dei vende attende til Alvdal i siste delen av livet, men heldt seg òg mykje i Kristiania.

Karen Mortensson var ein ivrig skribent frå midten av 1890-talet. I 1897 gjekk ho på landsmålskurs hjå ektemannen, men alt frå 1896 skreiv ho på målet både i målavisa Den 17de Mai og kvinnesaksavisa Nylænde. Det er Nylænde som i 1905 melder om at Karen Mortensson har halde føredrag ved skipinga av Litle Elvardal Landskvinnestemmerettsforening, og at ho òg er vald til formann i laget. Den landsomfattande Landskvinnestemmerettsforeningen (LKSF) var på det tidspunktet den klart største kvinnesaksorganisasjonen i Noreg, med den målvenlege kvinnesaksdronninga Fredrikke Qvam på topp og med lokallag over heile landet. Fleire andre målkvinnemiljø organiserte seg i LKSF – til dømes kvinnelag i Vinje og på Voss.

Fredrikke Qvam var elles ei av dei som var til stades på skipingsmøtet til Noregs Mållag i 1906 utan å vere formell utsending. I eit brev til dottera fortel Qvam om møtet med Karen Mortensson denne kvelden: «Jeg sad til Kl 1 inat og talte med Fru Ivar Mortensen, som er et Begavet Stemningsmenneske uden Greie paa Former eller Foreningsarbeide…”. Qvam meiner likevel å sjå at Mortensson har andre talent: ”…det ser ud som vi i hende kan faa en Agitatør, hvad vi i saa høi grad savner.»

Karen Mortensson vart nok aldri ein vidgjeten retorikar, korkje når det gjeld kvinnesak eller målsak. Seinare har ho vore mest kjend for at ho vanka i målkvinneeliten kring Hulda Garborg på Labråten i Asker, saman med Marta Steinsvik og Karen Grude Koht. No er ho så godt som gløymd.

Men som utsending frå Kvendelaget i Litle Elvardal på det aller fyrste mållagslandsmøtet er ho ein illustrasjon på vekselverknaden mellom kvinnesak og norskdom som ein kunne sjå i mange norske bygder kring unionsoppløysinga i 1905 – det historikaren Jostein Nerbøvik har kalla norsk bygdefeminisme.

Nedanfor: Ein utvida argumentasjon, opphavleg eit facebookinnlegg, for kvifor nynorsk skriftleg sidemål er bra for nynorsken som språk og skriftkultur. Og det på ein dag med  fylgjande VG-meldingar (ikkje på nett): »49 prosent sier at sidemålskarakteren bør bort, mens 43 prosent ønsker å beholde den», dessutan: «36 prosent mener norske elever bør ha like strenge krav til å kunne sidemålet nynorsk som til å lære bokmål.» Desse tala bør valkampstrategar i både SV og Høgre merke seg. Nei til sidemål er kanskje ikkje ei openberr vinnarsak likevel?

Så, til saka.

Mange av oss som bur i nynorskkommunane på Vestlandet og i Fjell-Noreg, som har stillingar anten i det offentlege eller det private og som bur i nynorske lokalsamfunn, ser mørkt på at det ikkje lenger skal vere eit mål med allmenn, skriftleg nynorskkompetanse i den norske staten.

Mobiliteten vert stadig større, også mellom nynorsk- og bokmålskommunar. At alle i landet lærer nynorsk, er det grunnlaget me som bur i dei 115 nynorskkommunane har for å kunne krevje at folk som tek jobbar og verv her, skriv nynorsk. Dersom ikkje folk har lært nynorsk, kan me heller ikkje forvente og krevje at dei skriv (dvs lærer seg) det (nei, det er ikkje ei løysing med obligatoriske nynorskkurs – det kjem verksemdene aldri til å ta seg råd og tid til). At det er allmenn kompetanse i nynorsk, er altså grunnlaget for å ha nynorskkommunar. Å ha kommunar administrerte på nynorsk, kommunar som definerer seg som nynorske, er igjen svært viktig for å halde oppe den nynorske skriftkulturen – både for skriftbiletet, reint materielt, men ikkje minst for statusen til skriftspråket. Å ha allmenn kompetanse i nynorsk er i det store og heile viktig for å kunne oppretthalde ein nynorsk region; noko som er ein viktig del av at nynorsk overlever. Dersom dei som har hatt bokmål som fyrstespråk eller dei som av ulike andre årsaker ikkje kan/vil skrive nynorsk, vert stilte fritt til å gjere kva dei vil innanfor desse avgjerande nynorskinstitusjonane, har me fort ein situasjon der nynorsk som bruksmål vert sett under press (fordi bokmål er ‘lettare’ og meir ‘nøytralt’ [= har høgare status]).

At alle i landet lærer nynorsk, er òg grunnlaget me har for å kunne krevje at den norske staten, lokalisert til Oslo, held fram med å produsere språk på nynorsk, som igjen er grunnlaget for at nynorsk er eit offisielt, norsk språk. At det er allmenn kompetanse i nynorsk, er altså grunnlaget me har for å kunne halde på nynorsk som statsberande språk. Den offisielle statusen løyser igjen ut ei rad språkrettar – til dømes for elevar som har nynorsk som fyrstespråk. Du kan alltids seie, heilt synkront, heilt ukontekstualisert, at «nynorsk kan jo ha denne statusen og nynorskelevane kan jo ha desse rettane sjølv om me ikkje krev allmenn skriftleg kompetanse». Diverre trur eg det er eit nokså naivt standpunkt som ikkje heilt tek høgd for korleis makt verkar og har verka. Kvifor skal nynorsk vere offisielt språk når berre 7% av elevane i vgs er borti det (iflg kunnskapsministerens tal)? Internasjonal minoritetsspråkteori er då òg klar på at eit minoritetsspråk tener svært mykje på at majoriteten også lærer det.

Forsking på språkskifte i andre språksamfunn med minoritetsspråk og majoritetsspråk viser òg at det fyrst og fremst er MEIR BRUK og HØGARE STATUS som kan hindre språkskifte.Å ta bort skriftleg sidemålsopplæring kan nok på kort sikt føre til betre haldningar til nynorskelevar blant bokmålselevar, men på litt lenger sikt vil det føre til ei ytterlegare marginalisering av nynorsk som bruksmål og større språkskifte – fordi større deler av statsverksemda og større deler av private og offentleg verksemd i (tidlegare) nynorskkommunar vil skje på bokmål. Me får altså ein situasjon der bokmålsbrukarane ikkje er så sure, men nynorskbruken går ned, og difor vert det stadig vanskelegare å skrive og lære han. Og eg trur dessutan at mindre nynorskbruk heller ikkje vil føre til betre haldningar på mellomkort sikt.

Eg vil meir enn gjerne vere med å diskutere form og farge på sidemålsopplæringa, men eg forhandlar ikkje bort det skriftlege (og dermed ikkje skriftleg vurdering). Etter mitt syn er det eit alt for høgt spel med nynorsk som bruksmål og som skriftkultur.

Eg har skrive før ein gong at Helge Torvund er glad i januar. Det er eg òg.

Det tynne lyset frå januarsola

Det tynne lyset frå januarsola
trekkjer seg attende nedover åsen nå
Me held pusten ein augneblink
Og går vidare med ei stille glede
Som når ein trekkjer frå gardina
Første feriedagen
Og ser eit nytt og tydeleg landskap

(frå Taxameter og puls, 1979)

Denne veka hadde Kristin Halvorsen ein plan. Forslaget hennar om å svekke nynorsk som sidemål skulle seljast inn med høglydde bekymringar om kor dårleg det står til med nynorsk som hovudmål og kor kort tid det er att før nynorskenden er nær. Sidemålspilla til SV kunne altså sukrast med garantiar om ei rad tiltak for at nynorskelevane i større grad skal halde fram med å skrive nynorsk i staden for å byte til bokmål.

Kunnskapsministeren har heilt rett i at dette språkskiftet er eit stort problem for nynorsk som bruksmål. Mellom 30 og 40 prosent av nynorskelevane byter mål fordi dei les nynorsk for lite, fordi nynorsk difor kjennest vanskeleg, fordi det framstår unøytralt og uvanleg. Mottiltaka som staten har lansert, hovudsakleg i stortingsmeldinga Mål og meining frå 2008, har vore få og magre.

Men Kristins kandiserte “offensiv for nynorsk” gjev likevel ein underleg ettersmak. For det fyrste fordi tiltaka hennar mot språkskiftet berre er resirkulasjon av dei gamle tiltaka frå 2008, tiltak som viste seg å vere alt for uforpliktande. No vert dei repeterte: Meir forsking? Som om ein ikkje veit nok om språkskiftet for å kunne gjere noko. Tiltaksplanar? Har alt vore laga, både av Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa (Nynorsksenteret) og Språkrådet, men utan mottakar, ingen til å fylgje opp. Ressursgruppe? Me har altså eit heilt senter for nynorsk, som har glimra med fråveret i framlegga frå SV. Meir digitale læremiddel? Har staten snakka om i 15 år, men i verkelegheita er nynorskelevane sine læremiddelrettar innskrenka dei siste åra. Det einaste nye SV-tiltaket er eit ekstra opptakspoeng for nynorsk som hovudmål, men det er ei svale som neppe gjev sommar.

For det andre lagar kunnskapsministeren i praksis ei motsetning mellom å styrke nynorsk som hovudmål og å styrke nynorsk som sidemål. Den motsetninga er sjølvsagt falsk. Det er ikkje slik at nynorsk som sidemål må svekkjast for at nynorsk som hovudmål kan styrkast. Det er ikkje slik at statusen til nynorsk må gå ned for at talet på nynorskelevar kan gå opp. Situasjonen til nynorsk liknar på situasjonen til minoritetsspråk over heile verda, og slik kan me også dra vekslar på internasjonal erfaring. Den fortel oss at det fyrst og fremst er meir nynorsk med høgare status som må til for å hindre språkskifte.

Dei fleste elevar “får ikkje bruk for å skrive nynorsk seinare i livet», skriv Utdanningsdirektoratet i det brevet kunnskapsministeren no støttar seg på. Men me som bur i nynorskkommunane på Vestlandet og i Fjell-Noreg, er smerteleg klare over at me treng nynorskkompetanse overalt og i alle yrke, både offentlege og private. Mobiliteten i Noreg vert stadig større, også mellom nynorsk- og bokmålskommunar. At alle i landet lærer nynorsk, er grunnlaget me har for å kunne krevje at folk som tek jobbar i Vik, Voss og Vang skriv nynorsk. At det er allmenn kompetanse i nynorsk, er altså grunnlaget for å ha nynorskkommunar. At alle i landet lærer nynorsk, er grunnlaget me har for å kunne krevje at den norske staten, lokalisert til Oslo, held fram med å produsere språk på nynorsk. At det er allmenn kompetanse i nynorsk, er altså grunnlaget me har for å kunne halde på nynorsk som offisielt språk. Kristin Halvorsen har ikkje eit program for meir nynorsk, men for mindre, og ho har eit program for ein nynorsk utan statsberande status. Dermed har ho òg eit program for meir språkskifte.

Å senke nynorskens status og å skape færre sidemålsbrukarar gjer det ikkje lettare å vere nynorskelev. Kristin Halvorsens plutselege omsorg for nynorskelevane gjev lite vern mot storbølgja av språkskifte frå nynorsk som vil kome om ho i praksis avviklar sidemålsordninga.

(Dagens laurdagstekst i Nationen)