Samfunnsliv

Braanen sin leiar i dagens Klassens Avis tek utgangspunkt i førre fredags Dag og Tid-oppslag om Hardanger, BT og vestlandsregionalisme.

Og på fredag skal eg innleie om heilt andre saker på for-seminaret til haustseminaret til Noregs Mållag.

I dag vert det meldt at NHO-Bernander vil ha tvangskommunesamanslåing fordi det er best for ‘næringslivet’. Eh, næringslivet kvar, Johnny? Det er sikkert veldig bra for næringslivet i Leikanger om Leikanger og Sogndal slær seg saman. Og det gjer sikkert ein enorm forskjell for Lerum.

Som statsvitaren Harald Baldersheim så snedde har sagt det: Å slå saman to spreiddbygde kommunar gjev ein endå meir spreiddbygd kommune (neidå, gjeld ikkje Sognanger).

(Jah, eg har med friskt mot byrja å tvitre att i dag, etter tre kvitterkvite månader. Det seier vel litt om tanketurken [les: fokuset på topikken i Kunnskapsdepartementets NOU-ar] at  eg no bloggar ei tvitring, men lat gå.)

Dette er ikkje ein musikkblogg, dette er ein turblogg.

For eg køyrer ein del bil. Då burde eg ha høyrt på lydbøker og moderande musikk, slik at eg kan lære ungane mine å verte like rocka som Knausgård. Men fordi eg er så levande redd for å gå glipp av noko høyrer eg skiftesvis på NRK Sogn og Fjooorane og på Kulturnytt på P2 i staden (det er veldig dumt, men det er ein slags tvangshandlingar).

Vel, gjennom masser av turar heimover Jostedalen, over Hafslo og langs den helsikes keisame Barsnesfjorden kan eg ikkje unngå å ha høyrt denne songen av Tone Damli (Aaberge? Eller ikkje?). Det er den låta der det personlege pronomenet ‘we’ står for Tone og ein av kroppsdelane hennar, og det er ikkje måte på kva dei har tenkt på, dei to. Kva pronoment ’she’ i nestsiste line refererer til, veit me ikkje.   

I love you, me and my heart have decided
I love you, nothing worth doing about it
Cause babe we really need you here to hold it all together
I love you, me and my heart have been fighting
She won’t do any more beating without you
We need you, I love you

Men det var ikkje det eg skulle seie. Eg skulle spørje om det ikkje er slik at den songen til Damli (Aaberge) er veldig lik ein av åttitalets gull-låtar, nemleg Münchener Freiheits Everytime? Høyr på dei akkordane i omkvedet (”referenget”), då! Og nett same plingplong-synth.

Freiheit sin er sjølvsagt betre. Aller best er han kanskje på tysk. Ohne dich. Her kan ein i tillegg få friska opp skuletysken. Akkusativ?

Ich will mich nicht verändern,
um dir zu imponieren,
will nicht den ganzen Abend
Probleme diskutieren
Aber eines geb ich zu,
dass was ich will bist du.

Noko meir kvardagsleg og mindre metaforisk enn Tone sin, men viel besser, vel.

Denne høgsommarkvelden har eg vore på Øystølen med storesys og sonen. Fyrst opp gjennom engene med lysande perikum og blåklokker, deretter snelies  med blåbær, bringebær, blokkebær, villjordbær og jamvel tytebær mogne. Fem bær! sa sonen. Og røsslyng i full blom, med gullkula bak tunne skyer over Kråfjellet i vest.

Eg har lese fem band Knausgård dei siste vekene, men greier litt Kjersti Ericsson òg. Dei skriv no i røynda båe (alle) om det same – tid og born. 

Bergmynte, med det latinske navnet oregano

Jeg klipper ned
buntene med tørket bergmynte
og fyller dem
på grønne glass.
Brått blir det sommer
når krydderduften slipper ut
som lenge innestengt
lidenskap.

I juli
når det store lyset
har snudd ryggen til
og alt må skynde seg
blomstrer bergmynten
som en lilla rus
på kalkberget
sammen med blodstorknebbb
en vill torn i hjertet.

Nonnenes somre
i andre land og andre tider
var fylt av bønn og og bot.
Men denne ukyske urten
kom paven aldri
på å bannlyse.

I urtehagen
i Manilas slum
hos dem som aldri
overgir seg
vokser oregano.
Og hos kvinnebøndene
i kokospalmeskogen.
Der delte vi et måltid
av ris og fisk
mens krydderduften
bandt oss sammen
i kvinnenes internasjonale.

(Å passe et fuglebrett 1990)

Eg hadde ein stor dag på sofaen for ei veke sidan, då den svenske kronprinsessa gifte seg med Daniel Westling frå Ockelbo. Eit av dei største augneblinka var på slottsbalkongen, då Victoria greip mikrofonen framfor ein halv million menneske i Stockholms gater og nokre millionar til framfor skjermen, og takka det svenske folket for at ”…ni har gett mig min prins”.

Ein genistrek! Den svenske kronprinsessa tok tak i det som har vore vurdert som det svakaste ved prins Daniel – det gjennomsnittlege og ordinære. Samanlikna med den fallerte Mette-Marit, bohemske Ari Behn eller sobre Mary av Danmark, er prins Daniel mannen utan eigenskapar. Han er berre fleirtalsvanleg. Men Victoria greip nettopp dette eine, det ikkje-spesielle, og ho lyfte det opp og let det skine. Prins Daniel vart symbolet for sjølve folket.

Sjølvsagt er dette eit skodebrød. Ja, Daniel Westling verkar enkel – fordi han har keisame interesser (berre sport?) og avgrensa kompetanse (berre sport?). Men at mannen er enkel, gjer han ikkje nødvendigvis til ein av folket. Daniel Westling vart introdusert for den svenske kronprinsessa gjennom andre i kongefamilien. Fordi han eig eit eksklusivt treningssenter i Stockholm, har han i årevis menga seg med den svenske hovudstadsoverklassen. Prins Daniel er ikkje ein pojke av folket, men ein herre av hoffet – og det var han lenge før han møtte den svenske tronarvingen. Soga om Victoria og Daniel er ikkje eit eventyr om prinsessa og oskeladden, men eit typisk døme på at kongelege, som alle oss andre, finn partnarar som rører seg innanfor det smale synsfeltet som me no ein gong har.

Men journalistar og kommentatorar ser det enkle (og keisame) ved Daniel og trur det er folkelegheit. Denne media-utbreidde ideen om at det banale og uspennande ved menneske er det som gjer dei folkelege, vart ekstra tydeleg under bryllaupsmiddagen. Då far til prins Daniel fekk ordet, heldt kommentatorane pusten. Olle Westling frå Ockelbo, ein mann av folket, skal tale i kongens gjestebod! Korleis skal dette gå?

I motsetning til tilfellet Daniel, har eg ingen problem med å godta at pappa Olle er ein folkets mann. Han bur framleis i rekkjehuset i grenda si, går i tytebærskogen og har vore sosialsjef i nabokommunen. Men gjer dette han enkel og banal? Olle frå Ockelbo heldt ein velformulert, reflektert og langt frå enkel tale til brureparet, og gjekk svenskekongen ein høg gang. Men ekspertane var skiftevis vonbrotne og fortusta: Korleis var det mogleg at ein mann av folket kunne tale slik?

Det er mogleg fordi Olle frå Ockelbo representerer det folket som hovudstadsavisene og hovudstadsoverklassen aldri ser, men som nettopp er ein vesentleg del av det folkelege. Olle representerer det opplyste og veltalande, det politisk og konstitusjonelt skolerte, organisasjonsarbeidet, etatsleiinga, formannskapet, lagsleiinga, han representerer dei som held talar på nasjonaldagen og innlegg på møte, dei som opptrer på lokale kulturarrangement, som forsvarar budsjett og som legg fram saker på jobb og som bloggar og diskuterer. Slik er sjølve folket i ein kvar svensk – og norsk – kommune.

Truleg hadde ikkje overraskinga over Olle vore like stor om han var ein statleg byråkrat eller næringslivsleiar frå Stockholm i staden for ein kommunal mellomleiar i distrikts-Sverige. Difor var den aller største bryllaupsaugneblinken då Olle frå Ockelbo i nokre få minuttar omdefinerte det folkelege framfor den skandinaviske media-dumskapen.   

Dette stod på trykk i avisa Nationen i dag.

Det er syttande mai i bygdas storsal, det vil seie gymsal. Tretti barneskuleelevar på scenen og Bjørnstjerne Bjørnson i lufta. Ingerid Sletten av Sillejord, Reven lå under birkerot og ikkje eit auga er turt. Heller ikkje mine. Eg tykkjer det er finfint at ungane mine lærer om historiske personar og dermed kan lære av historia. Eg har ingenting imot forfattarjubileum i seg sjølv.

I 2010 er det hundre år sidan Bjørnson døydde. Me har nett vore gjennom Hamsun-år, Wergeland-år og Ibsen-år. Alle desse feiringane har vore drivne av staten, med Kulturdepartementet, Nasjonalbiblioteket og Riksarkivet som tunge aktørar. Hamsun-året og Bjørnson-året har målformuleringar som er nokså like, mellom anna ved det at dei ikkje inneheld eitt kritisk ord om forfattarane. Så kva kan ungane mine lære av det? Kvifor må historiske personar som vert feira, på død og liv aktualiserast i tydinga rehabiliterast?

Som alle jubileum er Bjørnson-året ein politisk kamparena. Tolkinga av fortida formar forståinga av notid og framtid. Nasjonale jubileum er fortetta uttrykk for kva sentrale kulturstyresmakter tykkjer er politisk og kulturelt viktige spørsmål og verdiar i dag. ”Bjørnson for vår tid”, er mottoet i år. Men vent. Om du les målformuleringar og andre tekstar på nettstaden til Bjørnson-året for å finne grunngjevingar og bodskap, vert du vonbroten. Det næraste me kjem konkret politikk og uttrykte verdiar, er dette: ”Som nasjonsbygger i sin tid ville han sivilisere Norge. Samtidig markerte han seg som kosmopolitt og engasjerte seg i datidens store saker i Europa.” Det er fyrst og fremst Bjørnsons samfunnsengasjement som vert lyft fram som eit ideal for forfattarrolla. Men er engasjement viktig uansett kvar det fører?

Bjørnson var nynorskhatar og forakta sentrale deler av bondekulturen og bygdene. Dessutan hadde han òg ei radikal tru på nasjonalt sjølvstende og kjempa mot store unionar, ikkje berre den svensknorske. Både riksmålsfanatismen og nasjonalismen til Bjørnson er noko som gjer den unionsvenlege nasjonale eliten kring Oslofjorden i dag forlegne, til liks med ei rad andre av Bjørnsons standpunkt. Når den same eliten skal forme ut bodskapen sin for Bjørnson-året, har han ikkje anna å gjere enn å vere diffus. Bjørnson-året vert eit konsensusjubileum fordi det er for pinleg å politisere. Dermed vert jubileet for det fyrste keisamt. For det andre får det slagside: Skoddelegging og tabuisering av Bjørnsons viktigaste politiske standpunkt gjer han til nettopp Oslofjordens Bjørnson.

Dessutan har alle dei største norske forfattarane vore samfunnsengasjerte. Hamsun var òg nasjonsbyggjar, ville sivilisere Noreg, var kosmopolitt og europapolitisk engasjert – men då med motsett føreteikn enn Bjørnson, vil mange hevde. I fjorårets Hamsun-feiring vart såleis ikkje idealet om den samfunnsengasjerte forfattaren lyft fram. Arrangørane ville heller rehabilitere forfattaren som nasjonal helt. Men dei offisielle freistnadene på å setje lyskastaren på litteraturen i staden for nazismen fungerte stikk i strid med det som var intensjonen. I staden vart det debatt om nettopp forsøka på å sjå bort frå Hamsuns politiske engasjement.

Slik vart Knut Hamsun-jubileet ei storstila og nyttig påminning om stornazisten Knut Hamsun, og dette gjorde jubileet vellukka og lærerikt for både ungar og vaksne. Å underslå dei mørkaste og merkverdigaste sidene ved Bjørnson, er difor å gjere seg sjølv (og Bjørnstjerne) ei bjørneteneste.

**

To bloggings på to dagar? Ein raptus? Dette var dagens Nationen.

Styreleiar i Helse Førde, Clara Øberg, klarar ikkje løyne at Bente Øien Hauge og Hilmar Høl i form av helseministeren har grusa henne. “Eg skjønnar at folk er forvirra på dette”, er dagens kommentar. Adm.dir Jon Bolstad sit på attarste rad på folkemøtet i Årdal og prøver berge stumpane ved å polemisere (i media, ikkje på møtet) mot folk som tek ordet frå salen. Gentleman.

Kva er det som feilar dei? spør bestemor mi (90). Sonen (snart 4) teiknar oldemor. Det som kjem frå toppen er ikkje røyk av øyro, men hår, tak og pipe.

Det trur eg ikkje, men eg trur sjukehussaka viser at sentrum kan tene på å stelle pent med utkantane. Her er kva eg har sagt til NRK om det i dag.

Er det mentale årsaker til at Sogn og Fjordane har mindre vekst enn Hordaland og Møre og Romsdal? Er det fordi me er så bunadsbondske i hovudet? Ein fylkeskollektiv DNA-feil?

Eller kan det vere mindre spektakulært tabloide, men meir strukturelle (historiske, geografiske og demografiske) årsaker til at Sogn og Fjordane er som det er?  

Husbonden trur det siste, og har kronikken Grisgrendtfylke nummer 1 i Bergens Tidende i dag. Eller les teksten på bloggen hans, for då får du tilvisingane og kommentarane òg.

Avisa Klassekampen har denne veka køyrt ein liten, men god serie om i kva grad næringsutvikling heng saman med kultursatsing. På slutten av gårsdagens sak, som ikkje er på nett, vert Knut Vareide i Telemarksforsking intervjua. Han seier mykje som har relevans til mellom anna Luster, men òg debatten om Sogn og Fjordane:

- Når det gjelder kulturtilbud, har vi problemer med å fastslå om det har noen effekt på næringsutviklingen

- Ofte heter det seg at “vi må sette byen på kartet”, og så bestemmer man seg for å oppføre et signalbygg for å øke stedets omdømme. [Men] Forskningen klarer ikke å påvise noen sammenheng mellom omdømme og attraktivitet.

- Signalkultur kontra dagligkultur er derfor et spørsmål som er verdt å tenke på for politikerne.

- Når det gjelder vekst, er tiltak som bedrer dagliglivet til folk flest, det eneste som ser ut til å virke.  

Eg veit ikkje heilt kva uttrykket “å virke” tyder i denne samanhengen, og eg trur nok at desse samanhengane som forskinga ikkje kan dokumentere, vanskeleg let seg dokumentere innanfor ei kvantitativ samfunnsforskingsramme. Likevel synest eg motsetnadsparet signal(kultur) kontra dagleg(kultur) er verd å tenkje igjennom.