Articles by rypa

Eg har vore på Noregs Mållag sitt haustseminar. Igjen var det skriftspråkskiftet frå nynorsk til bokmål mellom elevar/born/unge som var emne. I Valdres skifter 75% av nynorskelevane på vgs til bokmål, i Fjell utanfor Bergen er estimatet 50%. Dette har sjølvsagt sitt å seie for framtida til nynorsk som bruksmål.

Å arbeide med tiltak mot dette skriftspråkskiftet i skulen er krevjande: Det krev ein argumentasjon og ein strategi for nynorsk, ikkje berre for generell fleirspråklegheit. Ein har ikkje to språk som fyrste opplæringsmål i skulen, ein har eitt. Såleis set skriftspråkskiftet òg nokre motsetnader som gjeld språksyn på spissen, og difor er det ekstra spanande at mållaget no vil jobbe med det. Men under diskusjonane i helga spurde eg meg stundom om målfolk eigenleg vil utvikle ein strategi mot skriftspråkskiftet. Det verkar iallfall som om mange har vanskar med å ta inn over seg at ein endra språksituasjon i det som er/var NyNoreg krev ein ny argumentasjon for nynorsk.

Dersom eg seier at talemålet svært mange stader i Noreg vert likare og likare bokmål, kjem sosiolingvistane og talemålsforskarane og seier at dette ikkje kan provast i detalj. Difor seier eg ikkje det. Lat oss heller gå til eit tankeeksperiment.

Lat oss no tenkje oss ein situasjon der elevar som veks opp på Strilelandet og i Hallingdal snakkar det som i lekfolks og ikkje minst deira eigne øyra er bergensk/bokmål. Lat oss tenkje oss at dei seier jeg i staden for eg, ikke i staden for ikkje, kommer i staden for kjem (og jamt over bøyer sterke verb svakt), sier i staden for seier, spiser i staden for et, har -er-endingar på presensverb i staden for -a[r], har [h]v-spørjeord i staden for k-spørjeord ([h]vordan, ikkje korleis eller kordan eller koss) – for å nemne noko. “Men dette er ikkje endring mot bokmål”, seier sosiolingvistane då, “…dette er berre endring”.

Men det gjer ikkje noko, for dette er berre eit tankeeksperiment: Lat oss tenkje oss at dette vert oppfatta som meir bokmålsnært enn nynorsknært av dei aller fleste, og lat oss jamvel tenkje oss at dei har rett. Lat oss så tenkje oss at desse ungane ynskjer å skifte frå deira opphavlege fyrsteskriftspråk nynorsk til bokmål som opplæringsmål. Dei seier sjølve at dei snakkar bokmål, dei har mest berre bokmål rundt seg i kvardagen, dei tykkjer nynorsk er vanskeleg.

Kva skal målfolk meine om dette skriftspråkskiftet? Er det greitt, skal me late dei fare, fordi desse ikkje lenger har nynorsknære dialektar? Fordi dei synest bokmål er lettare?

Eller er det ikkje greitt, skal me ikkje late desse elevane fare, fordi nynorsk fyrst og fremst har andre kvalitetar enn å vere ’dialektnært’ og ’lett’?

I eldstejenta mi sin klasse, i Jostedalen i Sogn, ei slags plomme i nynorskegget, snakkar to av fire elevar meir bokmålsnært enn nynorsknært. Kva skal målrørsla, som no arbeider mot målbyte, meine om nokon av desse etterkvart skifter fyrsteskriftmål? Kva råd skal me gje til lærarar og foreldre på Strilelandet, i Hallingdal og i Jostedalen?

Er nynorsk ei sak for individet eller for kollektivet? Det trur eg kjem til å bli brennpunktet i framtidige ordskifte om skriftspråkskiftet. Og skiftet kjem til å akselerere på Austlandet og kring vestlandsbyane, og det kjem til å akselerere i kjerneområda, på grunn av aukande tilflytting og sosial mobilitet. Ja, akselerere, iallfall dersom målrørslas (og statens) språksyn framleis får rå: Synet på at nynorsk – og språk – fyrst og fremst er individuelle fridomsprosjekt.

Nynorsk er ikkje alltid lett. Nynorsk er ofte vanskeleg. Ikkje på grunn av grammatikken eller den lingvistiske koden i seg sjølv, sjølvsagt ikkje, men fordi folk les lite nynorsk og høyrer lite nynorsk og får mindre og mindre støtte for han i talemåla sine. Men den vanskelege nynorsken vert altså ikkje diskutert. Eg er glad i målfolka fordi dei er glade i nynorsk. Eg vert difor ekstra vonbroten når det vert demonstrert at nokre diskusjonar berre ikkje skal takast.

(Og ja: Eg vil naturlegvis ha ein strategi som tilseier at jostedalsungar med bokmålsnært talemål og elevar på Strilelandet skriv nynorsk. Men då kan eg ikkje alltid nytte målrørslas tradisjonelle pedagogiske eller individualistiske argument. Nynorsk er ein kollektiv kulturell ressurs – ikkje nødvendigvis lettkjøpt – som flest mogleg må ta individuelt ansvar for dersom dei faktisk ynskjer han skal eksistere for kollektivet. Dette er ikkje elitisme, dette er den einaste vona.)

Braanen sin leiar i dagens Klassens Avis tek utgangspunkt i førre fredags Dag og Tid-oppslag om Hardanger, BT og vestlandsregionalisme.

Og på fredag skal eg innleie om heilt andre saker på for-seminaret til haustseminaret til Noregs Mållag.

I den fantastiske romanen Fyr og Flamme (1980) byd Kjartan Fløgstad på rein, raud og likevel augustblå romantikk i diktet Stå med glans. Seinare har Vestlandsfanden gjeve ut ei nesten like fantastisk plate med berre Fløgstad-tekstar, Ei god stund - der ein i tillegg til songen nedanfor (med Bugge Wesseltoft på trekkspel), finn legendariske vestlandsviser som Skipsekspedisjonen og Indre strøk.  

Stå med glans

Den raude dagen fell mot vest
og vinden held sin pust
Og kvelden kler seg opp til fest
i stilig mørk august.
Då byd eg opp på Folkets hus,
i Store Sal, til vals
og svingar jenta som ein bus
med arm om hennar hals.

Då kviskrar eg til jenta mi
Du ser jag kjører kran
Men denne helga har jag fri
og festar som ein fan.
Du ser dei gir oss lusalønn
og kallar oss for ramp
Men aldri faen, ikkje bønn
gir vi oss utan kamp.

Slik dansar vi på Folkets hus
Glir tett som not og fjær
i lukt av dobbeltrensa rus
og du er varm og nær
Og smidig kropp i blomstratøy
som pressar mot mitt bryst
og ropar: Det var himla skøy!
Og ler av hjartans lyst.

Men det er ingen skulegut
som tar deg fast i hand
og fører deg på golvet ut.
Det er ein arbeidsmann
som dansar mot ein stor bedrift
Mens Ewald drar sin belg
Og rundt oss dansar Westin skift
Og Lien neste helg

Musikken spelar opp ein flat
Du ropar: Takk for den!
Eg rotar rundt i surr og prat
men lufta om meg brenn
Då kjem du over ope golv
Eg rettar slips og dress
Når alle klokker dundrar tolv
gir du meg damenes!

Men natta lir og strekkjer ut
sin morgonkvite kropp
Med elv og fjord og skog og nut
der dagen flammar opp
der sola stig og står og står
og strålar med sin glans
Då kjem du sakte før vi går
saman heim frå dans.

Sjølv om eg tykkjer konseptet konsert er oppskrytt, er det surt å ikkje vere i Bergen i morgon. Ei slags trøyst er det å bli intervjua i dagens Dag og Tid, om “Den eldgamle motsetnaden” (ikkje på nett). Der meiner eg mellom anna at “å kritisere Oslo er ikkje det same som kjempe saka til distrikta”. Eg sa naturlegvis meir som ikkje kom med: Eg sa at spørsmålet om kvifor alle utanom Oslo hatar Oslo, er eit spørsmål og ein premiss som ein berre finn hjå folk i Oslo. Sjølv elskar eg Oslo.

I dag vert det meldt at NHO-Bernander vil ha tvangskommunesamanslåing fordi det er best for ‘næringslivet’. Eh, næringslivet kvar, Johnny? Det er sikkert veldig bra for næringslivet i Leikanger om Leikanger og Sogndal slær seg saman. Og det gjer sikkert ein enorm forskjell for Lerum.

Som statsvitaren Harald Baldersheim så snedde har sagt det: Å slå saman to spreiddbygde kommunar gjev ein endå meir spreiddbygd kommune (neidå, gjeld ikkje Sognanger).

(Jah, eg har med friskt mot byrja å tvitre att i dag, etter tre kvitterkvite månader. Det seier vel litt om tanketurken [les: fokuset på topikken i Kunnskapsdepartementets NOU-ar] at  eg no bloggar ei tvitring, men lat gå.)

Eg burde juble. Rikssynsar Frank Aarebrot glaner mot meg frå ei av dagens avissider: Kampen mot monstermastene i Hardanger er ein typisk konflikt mellom sentrum og periferi, forkynner han, no reiser distrikta seg mot hovudstadsmakta!

Me høyrer ofte at konflikten mellom sentrum og periferi framleis er av dei mest mobiliserande i det norske samfunnet. Me veit òg at det er periferien som tener på at denne motsetnaden vert kvesst – rett og slett fordi kvessinga er eit teikn på at periferien for ein gongs skuld har greidd å løfte opp interessene sine. Me har sett det i striden om EU, me har sett det i sjukehusstridar og i rovdyrdiskusjonar. Om det er rett at hardangersaka er ei slikt løft for periferien, burde eg altså juble, eg som sit ved eit vindauga 400 kilometer frå Oslo. Eg ser på ei grønskummande elv i ein blåskumrande kveld, og kan godt forstå at hardingane ikkje vil ha høgspentmaster rett utanfor stoveglasa sine. Men jublar eg?

Jo då, hardangersaka botna nok i ein klar motsetnad mellom hovudstad og distrikt: Sentrale politiske miljø ville drive igjennom eit naturinngrep trass i massiv lokal motstand. Dette er ein type konflikt som det finst massevis av i Noreg (og minst like mange i andre statar). Og han finst i nærmiljøet mitt. Eit døme er den skummande elva utanfor huset her. Den er òg truga av storsamfunnet, det vil seie Statkraft, som vil byggje ho ut. Eit anna døme er sjukehussaka i Sogn og Fjordane – her har storsamfunnet køyrt over lokale ynske og vedtak i mange rundar. Det finst hundrevis av andre døme, her, 200 kilometer frå Hardanger.

Men ingen osloforfattarar eller næringslivtoppar kjem for å lenkje seg fast utanfor stoveglaset mitt. For dei skal til Hardanger. Og dit skal dei ikkje fordi denne saka er ei så viktig sak for den norske periferien, for då hadde dei ikkje kome. Dei skal til Hardanger fordi monstermastesaka har vorte ei nasjonal sak, fyrst og fremst drive fram av oslomedia. Sjølvsagt var det svært godt organiserte lokale krefter i Hardanger som starta det heile. Ei nasjonal sak vart likevel ikkje dette før osloavisene, godt hjelpte av Bergens Tidende, oppdaga at saka kunne dreie seg om noko anna enn naturvern – ho kunne brukast til å skandalisere regjeringa.

Hardangersaka er ikkje lenger ei sak der sentrum står mot periferi. Det er i staden sentrum som står mot sentrum, det vil seie sentral mediamakt mot sentral politikarmakt. Vestlendingar nord for Bergen gjev stort sett blaffen i mastene over Hardangerfjorden. Dette er ikkje nokon typisk konflikt mellom Austland og Vestland, og å forklare luftlinemotstanden i Hardanger med vestlandsfanden og gamle motkulturar er uvanleg malplassert. Hardangersaka har aldri vore ei vestlandssak, ho sameinar ingen vestlandsinteresser. Ho vart ei sak for vestlandsfylka utanfor Hordaland i det ho vart ei nasjonal sak.

Ein må knise litt når Trine Eilertsen, redaktør i Bergens Tidende, og resten av det bergenske næringslivet hyllar kraftlinemotstanden i Hordaland som periferiens oppgjer med sentrum. Korkje hardingar eller andre vestlendingar har nokon grunn til å tru at støtta som periferien har fått frå bergensblårussen i denne saka, er verdt noko som helst i ein vidare og meir prinsipiell konflikt mellom sentrum og periferi. Avispipene i Bergen og Oslo får ein heilt anna lyd når krava om sjølvsbestemming gjeld lokalsjukehus, kommunesamanslåingar eller vern. Den uheilage alliansen om Hardanger er fornuftig no, men vil aldri kunne brukast til noko meir.

(Nationen, 21. august 2010)

For ein gongs skuld har Svein Gjerdåker ein god leiar i Dag og Tid (nett no ikkje på nett). Han handlar om “Estetikk som eigenverdi”. Konteksten er Hardanger og haldninga tvisynt. Den siste setninga lyder: “Bygde-Noreg må rustast opp estetisk og visuelt – ikkje raserast endå meir.”

Kanskje er leiarteigen skriven i høve av at eg og husbonden nett i dag har budd ti år i Jostedalen. Ei mørk augustnatt i 2000 sat (mellom anna) han Peder og Harald i Kroken på troppi på Snøtun og venta på å få bere inn pianoet vårt. Me gratulerer oss sjølve med eit uforskamma godt livsval.

Eg veit heller ikkje om det er i høve denne feiringa at også eg har skrive om kampen i Hardanger. Men det har eg altså, og det kjem i morgon. Eit perifert blikk på periferiens kamp mot sentrum, liksom.

Dette er ikkje ein musikkblogg, dette er ein turblogg.

For eg køyrer ein del bil. Då burde eg ha høyrt på lydbøker og moderande musikk, slik at eg kan lære ungane mine å verte like rocka som Knausgård. Men fordi eg er så levande redd for å gå glipp av noko høyrer eg skiftesvis på NRK Sogn og Fjooorane og på Kulturnytt på P2 i staden (det er veldig dumt, men det er ein slags tvangshandlingar).

Vel, gjennom masser av turar heimover Jostedalen, over Hafslo og langs den helsikes keisame Barsnesfjorden kan eg ikkje unngå å ha høyrt denne songen av Tone Damli (Aaberge? Eller ikkje?). Det er den låta der det personlege pronomenet ‘we’ står for Tone og ein av kroppsdelane hennar, og det er ikkje måte på kva dei har tenkt på, dei to. Kva pronoment ’she’ i nestsiste line refererer til, veit me ikkje.   

I love you, me and my heart have decided
I love you, nothing worth doing about it
Cause babe we really need you here to hold it all together
I love you, me and my heart have been fighting
She won’t do any more beating without you
We need you, I love you

Men det var ikkje det eg skulle seie. Eg skulle spørje om det ikkje er slik at den songen til Damli (Aaberge) er veldig lik ein av åttitalets gull-låtar, nemleg Münchener Freiheits Everytime? Høyr på dei akkordane i omkvedet (”referenget”), då! Og nett same plingplong-synth.

Freiheit sin er sjølvsagt betre. Aller best er han kanskje på tysk. Ohne dich. Her kan ein i tillegg få friska opp skuletysken. Akkusativ?

Ich will mich nicht verändern,
um dir zu imponieren,
will nicht den ganzen Abend
Probleme diskutieren
Aber eines geb ich zu,
dass was ich will bist du.

Noko meir kvardagsleg og mindre metaforisk enn Tone sin, men viel besser, vel.

Haugafjellstølen 15. august, 750 m.o.h. Siste dag i skuleferien vart feira på nærstølen med fiske, frausk og friske symjetilhøve saman med tretten ungar og elleve vaksne.

Nei, no må eg byrje å tøffe meg litt att.

Eg er i Dale, Sunnfjord, ei helg i året. Det var førre helg, under Dalsfjordveka. Dalsfjordveka er er ei slag blanding av Trebåt- og Bjørnsonfestivalen. Og Rissamartnan. Dale er i det heile ein kulturhovudstad, og ein vassar såleis i minnesmerke, byster og bautaer. Berre i sentrum finn me desse:

Jakob Sande (1906-1967) i Sivert Donali sin skapnad. Attom ser me lageret til Samvirkelaget.

Meir Jakob Sande nedanfor. Dette er den omstridde bysta, laga av Waldemar Hansen. Sande var sjølv til stades under avdukinga, ikkje lenge før han døydde. Bysta skulle kanskje flyttast for eit par år sidan, men nokon meinte ho stod så fint der ho stod at det ville vere å kaste vrak på kulturarven å flytte henne. Bak er Fjaler Ungdomsskule. Der gjekk eg. Det var no sånn heilt passeleg. (Kom brått i Knausgård-modus.) 

Her skulle bysta eigenleg ha stått. Kommunen har visst svidd av nokre kroner på denne sirkelen, ved Badet (gamle barneparken. Dei syttitalsungane som ikkje gjekk i barnehagen, var oppbevarte der. Eg meiner å hugse at det var skumle ungar.). 

Så kjem me til ein klassisk norskdomsmann: Ragnvald Fagerheim (1883-1961). Han underviste i landsmål før heradet hadde gjort formelt vedtak om det. Her står han i Klokkargarden, og bakom er det kaféliv, ripsbusker og sveler etter Marit Risnes si oppskrift.

Nikka Vonen (1836-1933), nedanfor, var målkvende og skulegründar. Son til ovannemnde Ragnvald, nemleg Magne Fagerheim, har skrive ei fin bok om skulehistoria til Fjaler. Der har Vonen ein sentral plass. Steinen hennar står på Steia, på garden der ho dreiv jenteskulen sin.

“Nei, ta det med ro småsveinar, trø stilt på jord./Eg har reist mine bautasteinar i ord.” Men til slutt ein bautastein i stein. Frå jarnalderen, jamvel, der han står ved kommunehuset, formelt ‘Fjalerhuset’, uformelt ‘Bygget’. Ved bautaen utanfor Bygget var det ofte lett å finne firkløver, av ein eller annan grunn.